ਯਾਵਤ੍ਸਂਖ੍ਯਾ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਆਯੁਰਂਤਸ਼੍ਚ ਤਾਦृਸ਼ਃ 5.1.48.
ਜਿੰਨੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਆਯੁ (ਉਮਰ) ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਕ੍ਸ਼ੌ ਦ੍ਵੌ ਤੌ ਕृਤੌ ਮਾਸੌ ਮਾਸੌ ਦ੍ਵਾਵृਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਦੋ ਪੱਖ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਰੁੱਤ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਚੋਤ੍ਤਰਂ ਚੈਵ ਸਂਖ੍ਯਾਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਸ਼ਾਰਦੈਃ
ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦੋਵੇਂ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਪਿਤॄਣਾਂ ਤਦਹੋਰਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਕਾਲਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਤ੍ਵਿਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਂ ਪਿਤॄਣਾਂ ਵਰ੍ਤਤੇ ਦ੍ਵਿਜ
ਇਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਹੋਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।
ਦੇਵਾਨਾਂ ਤਦਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਦਿਵਾ ਚੈਵੋਤ੍ਤਰਾਯਣਮ੍
ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਉਹ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਰਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਦਿਵ੍ਯਮਬ੍ਦਂ ਸ਼ਤਗੁਣਂ ਦਿਵ੍ਯਮਬ੍ਦਸਹਸ੍ਰਕਮ੍
ਇਕ ਦਿਵਿ ਸਾਲ ਸੋ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵਿ ਸਾਲ ਵੀ ਇੰਨੇ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਹਨ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਦਸ਼ਗੁਣਂ ਮਾਨਵਃ ਪਕ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇਕ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ऋਤੁਰ੍ਮਨੂਨਾਂ ਸਂਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ
ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦੱਸੀ ਹੈ।
ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯੇਵ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਤੁ ਕृਤਂ ਯੁਗਮ੍
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤ੍ਰੇਤਾ ਤਤ੍ਪਰਿਮਾਣਤਃ 5.1.48.
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੈ।
ਤਥਾ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ਤਸ੍ਯ ਚ ਦ੍ਵਿਸ਼ਤੀ ਸਂਧ੍ਯਾ ਸਂਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾ। ਪਰਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਦੋ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਹਨ।
ਕਲਿਰ੍ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਸਂਖ੍ਯਾ ਚੋਕ੍ਤਾ ਮਨੀषਿਭਿਃ
ਕਲਿਜੁਗ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੀ ਹੈ।
( ੪੮੦੦ ਕृਤਂ, ੩੬੦੦ ਤ੍ਰੇਤਾ, ੨੪੦੦ ਦ੍ਵਾਪਰਮ੍, ੧੨੦੦ ਕਲਿਃ) ਏषਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਯੁਗਸਂਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ, ਦੁਆਪਰ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਚਾਰ ਸੌ, ਤੇ ਕਲਿ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ—ਇਹ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਸਰ੍ਜ ਸ ਪੁਨਸ੍ਤਾਤ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਤਤਃ
ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰਚਿਆ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ।
ਯੁਗਂ ਤਦੇਕਸਪ੍ਤਤ੍ਯਾ ਗੁਣਿਤਂ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ
ਇਹ ਯੁਗ ਇਕੱਤਰ ਸਤੱਤਰ ਵਾਰੀ ਗੁਣਾ ਕੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।
ਅਯਨਂ ਚਾਪਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦ੍ਵੇऽਯਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ
ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋ ਭਾਗਾਂ—ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ—ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਤੋऽਪਰੋ ਮਨੁਃ ਕਾਲਮੇਤਾਵਨ੍ਤਂ ਭਵੇਤ੍ਪੁਨਃ
ਫਿਰ ਹੋਰ ਮਨੂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦੈਵ ਚਾਯਨਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮੁਨਿਨਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾ
ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਸੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਰਾਹ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ।
ਸਹਸ੍ਰਯੁਗਪਰ੍ਯਂਤਂ ਸਾ ਨਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਦੀ ਜੋ ਰਾਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਐਸਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਰੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣੇ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ 5.1.48.
ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,
ਯੁਗਾਨਿ ਸਪ੍ਤਤਿਂ ਤਾਨਿ ਸਾਗ੍ਰਾਣਿ ਕਥਿਤਾਨਿ ਤੇ
ਉਹ ਸਤੱਤਰ ਯੁੱਗ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੈਤੇ ਮਨਵਃ ਕਥਿਤਾਃ ਕੀਰ੍ਤਿਵਰ੍ਧਨਾਃ
ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ, ਜੋ ਇੱਜ਼ਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਤਯੋ ਵ੍ਯਾਸ ਧਨ੍ਯਮੇषਾਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ ਨਮ੍
ਹੇ ਵਿਆਸ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਦਾ ਜਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਨ੍ਵਂਤਰੇषੁ ਸਂਹਾਰਾਃ ਸਂਹਾਰਾਂਤੇषੁ ਸਂਭਵਾਃ । ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਮਂਤਸ੍ਤੇषਾਂ ਵੈ ਵਕ੍ਤੁਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤੈਰਪਿ
ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਨਾਸ ਮੁਕਣ 'ਤੇ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਵਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਵੈ ਸਂਹਾਰਸ੍ਯ ਚ ਭਾਰਤ
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਵੀ,
ਯਤ੍ਰ ਤਿष੍ਠਂਤਿ ਵੈ ਦੇਵਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਭਿਃ ਸਹ
ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ,
ਪੂਰ੍ਣੇ ਯੁਗਸਹਸ੍ਰੇ ਤੁ ਕਲ੍ਪੋ ਨਿਃਸ਼ੇष ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਲਪ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਮਗ੍ਰਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਹਾਦਿਤ੍ਯੈਰ੍ਗਣੈਰ੍ਦ੍ਵਿਜ
ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਮੇਤ,
ਸ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਲ੍ਪਾਂਤੇ ਤੁ ਪੁਨਃਪੁਨਃ
ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।