ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਸ੍ਕਾਨ੍ਦੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਏਕਾਸ਼ੀਤਿਸਾਹਸ੍ਰ੍ਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਪਞ੍ਚਮ ਆਵਂਤ੍ਯਖਣ੍ਡੇऽਵਨ੍ਤੀਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾਭਿਧਾਨਕਥਨਂਨਾਮ ਸਪ੍ਤਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਵੰਤੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਵੰਤੀ ਖੰਡ ਵਿੱਚ 'ਵਿਸ਼ਾਲਾ' ਨਾਮ ਦੀ ਕਥਾ ਵਾਲਾ ਸਤਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ।
ਮਯਾ ਵ੍ਯਾਸਮੁਖਾਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਕਲ੍ਪਭੇਦੇ ਕਥਾ ਸ਼ੁਭਾ
ਮੈਂ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਬਾਰੇ ਹੈ।
ਗੁਹ੍ਯਾਦ੍ਗੁਹ੍ਯਤਰਾ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਨ ਦੇਯਾ ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍
ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਪਤ ਤੇ ਉੱਤਮ ਕਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ।
ਏषਾ ਪੁਣ੍ਯਤਮਾ ਵ੍ਯਾਸ ਕਥਾ ਪਾਪਹਰਾ ਪਰਾ
ਇਹ ਵਿਆਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁੰਨ ਵਾਲੀ, ਉੱਚੀ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਕਲ੍ਪਪਰ੍ਯਂਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ
ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਾਵਤ੍ਸਂਖ੍ਯਾ ਪਰਿਮਿਤਾ ਤਾਵਤੀ ਸ਼ृਣੁ ਸਤ੍ਤਮ
ਜਿੰਨੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਹੈ; ਹੇ ਚੰਗੇ ਮਨੁੱਖ, ਸੁਣ।
ਤਾਮੁਪਾਦਾਯ ਗਣਨਾਂ ਸ਼ृਣੁ ਸਂਖ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ
ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਲੈ ਕੇ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾਤੀ, ਤੂੰ ਇਹ ਗਿਣਤੀਆਂ ਸੁਣ।
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਾ ਤੈਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ
ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਕਲਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਰਵਿਰ੍ਗਤਿਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਯਾਂ ਯਾਤਿ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ
ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
ਪਕ੍ਸ਼ੌ ਮਾਸਾ ऋਤੁਸ਼੍ਚਾਬ੍ਦਮਯਨੇ ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤੇ
ਪੱਖ, ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਅਯਨ (ਉੱਤਰਾਏਣ-ਦੱਖਣਾਏਣ) ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਾਵਤ੍ਸਂਖ੍ਯਾ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਆਯੁਰਂਤਸ਼੍ਚ ਤਾਦृਸ਼ਃ 5.1.48.
ਜਿੰਨੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਆਯੁ (ਉਮਰ) ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਕ੍ਸ਼ੌ ਦ੍ਵੌ ਤੌ ਕृਤੌ ਮਾਸੌ ਮਾਸੌ ਦ੍ਵਾਵृਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਦੋ ਪੱਖ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਰੁੱਤ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਚੋਤ੍ਤਰਂ ਚੈਵ ਸਂਖ੍ਯਾਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਸ਼ਾਰਦੈਃ
ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦੋਵੇਂ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਪਿਤॄਣਾਂ ਤਦਹੋਰਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਕਾਲਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਤ੍ਵਿਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਂ ਪਿਤॄਣਾਂ ਵਰ੍ਤਤੇ ਦ੍ਵਿਜ
ਇਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਹੋਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।
ਦੇਵਾਨਾਂ ਤਦਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਦਿਵਾ ਚੈਵੋਤ੍ਤਰਾਯਣਮ੍
ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਉਹ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਰਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਦਿਵ੍ਯਮਬ੍ਦਂ ਸ਼ਤਗੁਣਂ ਦਿਵ੍ਯਮਬ੍ਦਸਹਸ੍ਰਕਮ੍
ਇਕ ਦਿਵਿ ਸਾਲ ਸੋ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵਿ ਸਾਲ ਵੀ ਇੰਨੇ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਹਨ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਦਸ਼ਗੁਣਂ ਮਾਨਵਃ ਪਕ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇਕ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ऋਤੁਰ੍ਮਨੂਨਾਂ ਸਂਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ
ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦੱਸੀ ਹੈ।
ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯੇਵ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਤੁ ਕृਤਂ ਯੁਗਮ੍
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤ੍ਰੇਤਾ ਤਤ੍ਪਰਿਮਾਣਤਃ 5.1.48.
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੈ।
ਤਥਾ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ਤਸ੍ਯ ਚ ਦ੍ਵਿਸ਼ਤੀ ਸਂਧ੍ਯਾ ਸਂਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾ। ਪਰਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਦੋ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਹਨ।
ਕਲਿਰ੍ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਸਂਖ੍ਯਾ ਚੋਕ੍ਤਾ ਮਨੀषਿਭਿਃ
ਕਲਿਜੁਗ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੀ ਹੈ।
( ੪੮੦੦ ਕृਤਂ, ੩੬੦੦ ਤ੍ਰੇਤਾ, ੨੪੦੦ ਦ੍ਵਾਪਰਮ੍, ੧੨੦੦ ਕਲਿਃ) ਏषਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਯੁਗਸਂਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ, ਦੁਆਪਰ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਚਾਰ ਸੌ, ਤੇ ਕਲਿ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ—ਇਹ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਸਰ੍ਜ ਸ ਪੁਨਸ੍ਤਾਤ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਤਤਃ
ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰਚਿਆ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ।
ਯੁਗਂ ਤਦੇਕਸਪ੍ਤਤ੍ਯਾ ਗੁਣਿਤਂ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ
ਇਹ ਯੁਗ ਇਕੱਤਰ ਸਤੱਤਰ ਵਾਰੀ ਗੁਣਾ ਕੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।
ਅਯਨਂ ਚਾਪਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦ੍ਵੇऽਯਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ
ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋ ਭਾਗਾਂ—ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ—ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਤੋऽਪਰੋ ਮਨੁਃ ਕਾਲਮੇਤਾਵਨ੍ਤਂ ਭਵੇਤ੍ਪੁਨਃ
ਫਿਰ ਹੋਰ ਮਨੂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦੈਵ ਚਾਯਨਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮੁਨਿਨਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾ
ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਸੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਰਾਹ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ।
ਸਹਸ੍ਰਯੁਗਪਰ੍ਯਂਤਂ ਸਾ ਨਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਦੀ ਜੋ ਰਾਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਐਸਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।