ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਯਯਿਤਵ੍ਯੋਸੌ ਕ੍ਰਮੇਣਾਰਣ੍ਯਹਸ੍ਤਿਵਤ੍ 4.1.41.
ਇਹ ਗੱਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਾਲ।
ਕਰੋਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤृਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਂ ਨ ਚ ਤਂ ਪਰਿਲਂਘਯੇਤ੍ ਗृਹੀਤਃ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼੍ਰਂਭਮੁਪਗਚ੍ਛਤਿ
ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਦ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
षਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਂਗੁਲੋ ਹਂਸਃ ਪ੍ਰਯਾਣਂ ਕੁਰੁਤੇ ਬਹਿਃ
ਹੰਸ ਤੀਹ ਛੇ ਅੰਗੁਠਾ ਚੌੜਾਈ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਮੇਤਿ ਯਦਾ ਸਰ੍ਵਂ ਨਾਡੀਚਕ੍ਰ ਮਨਾਕੁਲਮ੍
ਜਦ ਸਾਰੀ ਨਾਡੀਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਬਿਨਾ ਗੜਬੜ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਦृਢਾਸਨੋ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਂ ਚਂਦ੍ਰੇਣ ਪੂਰਯੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਚੰਦ੍ਰ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਸ਼ ਭਰੋ।
ਸ੍ਰਵਤ੍ਪੀਯੂषਧਾਰੌਘਂ ਧ੍ਯਾਯਂਸ਼੍ਚਂਦ੍ਰਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍
ਚੰਦ੍ਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਪੀਊਸ਼ ਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।
ਰਵਿਣਾ ਪ੍ਰਾਣਮਾਕृष੍ਯ ਪੂਰਯੇਦੌਦਰੀਂ ਦਰੀਮ੍
ਸੂਰਜ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਸ਼ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਪੇਟ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਭਰੋ।
ਜ੍ਵਲਜ੍ਵਲਨਪੁਂਜਾਭਂ ਸ਼ੀਲਯਨ੍ਨੁष੍ਮਗੁਂ ਹृਦਿ
ਦਿਲ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ, ਜੋ ਜਲਦੇ ਅੱਗ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਥਂ ਮਾਸਤ੍ਰਯਾਭ੍ਯਾਸਾਦੁਭਯਾਯਾਮਸੇਵਨਾਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਸ਼ ਦਾ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ,
ਯਥੇष੍ਟਂ ਧਾਰਣਂ ਵਾਯੋਰਨਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਦੀਪਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਵਾਯੂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣੋਦੇਹਗਤੋਵਾਯੁਰਾਯਾਮਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬਂਧਨਮ੍ 4.1.41.
ਜਦ ਸਾਸ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇਹ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਕ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇऽਧਮੇ ਘਰ੍ਮਃ ਕਂਪੋ ਭਵਤਿ ਮਧ੍ਯਮੇ
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਮਧਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਕੰਪਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੈਰ੍ਦਹੇਦ੍ਦੋषਾਨ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇਣ ਪਾਤਕਮ੍
ਸੁਆਸ-ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਮਨ ਦੇ ਊਣ-ਘਾਟ ਜਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਮਾਧਿਨਾ ਲਭੇਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਧਰ੍ਮਂ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍
ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੇ ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਦ੍ਵਿषਟ੍ਕੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ ਉਦਾਹृਤਃ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਛੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸੁਆਸ-ਸੰਭਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਵੇਦੀਸ਼੍ਵਰਸਂਗਤ੍ਯੈ ਧ੍ਯਾਨਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧਾਰਣਮ੍
ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਧਾਰਨਾ ਬਾਰਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਧੇਃ ਪਰਤੋ ਜ੍ਯੋਤਿਰਨਂਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਮ੍
ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਨੰਤ ਤੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ।
ਪਵਨੇ ਵ੍ਯੋਮਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਧ੍ਵਨਿਰੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਮਹਾਨ੍
ਜਦੋਂ ਸੁਆਸ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਧੁਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਸ਼ਯੋਭਵੇਤ੍
ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੁਆਸ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹਿਕ੍ਕਾ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਕਾਸਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰਃ ਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸ਼ਿਵੇਦਨਾਃ
ਹਿਕ, ਛੋਟੀ ਸੁਆਸ, ਖੰਘ, ਅਤੇ ਸਿਰ, ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ—
ਯੁਕ੍ਤਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਤ੍ਯਜੇਦ੍ਵਾਯੁਂ ਯੁਕ੍ਤਂਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਪੂਰਯੇਤ੍ 4.1.41.
ਸੁਆਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਛੱਡਣਾ ਤੇ ਭਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੋਮਕਲਾਪੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਯਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ 4.1.41.
ਯੋਗੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਦ ਦੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਯੁਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਵृਤ੍ਤਮਂਜਨਸਨ੍ਨਿਭਮ੍
ਭਰੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਯੂ ਦਾ ਤੱਤ ਗੋਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਾਜਲ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਸਗੁਣਂ ਵਣਰ੍ਭੇਦੇਨ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਕੇਵਲਂ ਮਤਮ੍ 4.1.41.
ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੁਕ੍ਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰਸ਼੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਚੇष੍ਟੋ ਹਿ ਕਰ੍ਮਸੁ 4.1.41.
ਜੋ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਿੱਚ ਮੋਡ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਤਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—
ਚਂਦ੍ਰਾਂਗੇ ਤੁ ਸਮਭ੍ਯਸ੍ਯ ਸੂਰ੍ਯਾਂਗੇ ਪੁਨਰਭ੍ਯਸੇਤ੍ 4.1.41.
ਚੰਦ੍ਰ ਨਾਡੀ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਨਾਡੀ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜਾਲਂਧਰੇ ਕृਤੇ ਬਂਧੇ ਕਂਠਸਕੋਚਲਕ੍ਸ਼ਣੇ 4.1.41.
ਜਦੋਂ ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਲ੍ਹ ਦੀ ਸਿਕੁੜਨ ਹੋਵੇ—
ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ਼ਤਂ ਯਾਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਮਿषਾਰ੍ਧਤਃ 4.1.41.
ਅੱਧੀ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਜਾਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤੇਤ ਯਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨ ਚ ਸ਼ੋਚਤਿ
ਜੋ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਜੋ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਕਾਸ਼੍ਯਾਂ ਸੁਖੇਨ ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਯਥਾਲਭ੍ਯੇਤ ਜਂਤੁਭਿਃ 4.1.41.
ਕਾਸੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਲਣੀ ਹੋਵੇ।