ਨਿਮੀਲਿਤਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥੋ ਦਂਤੈਰ੍ਦਂਤਾਨ੍ਨ ਸਂਸ੍ਪृਸ਼ੇਤ੍ 4.1.41.
ਅੱਖਾਂ ਅੱਧ ਖੁੱਲੀਆਂ ਹੋਣ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਲਗਣ ਦੇਵੇ।
ਸਨ੍ਨਿਯਮ੍ਯੇਂਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਂ ਨਾਤਿਨੀਚੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਸਨਃ
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ, ਆਸਨ ਨਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ।
ਚਲੇऽਨਿਲੇ ਚਲਂ ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲੇ ਤਤ੍ਰ ਨਿਸ਼੍ਚਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾਵਦ੍ਦੇਹੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਜੀਵਿਤਂ ਤਾਵਦੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਦ ਤਕ ਸਾਹ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਜੀਵਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾਵਦ੍ਬਦ੍ਧੋ ਮਰੁਦ੍ਦੇਹੇ ਯਾਵਚ੍ਚੇਤੋ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯਮ੍
ਜਦ ਤਕ ਸਾਸ਼ ਦੇਹ ਵਿਚ ਰੋਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਦੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ,
ਕਾਲਸਾਧ੍ਵਸਤੋਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਂ ਸਦਾਚਰੇਤ੍
ਕਾਲ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਸ਼ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਮਂਦੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾ ਲਘ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰਾ ਮਤਾ
ਹੌਲੀ ਸਾਸ਼ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਤਰਾ ਛੋਟੀ ਅੱਖਰ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵੇਦਂ ਕਂਪਂ ਵਿषਾਦਂ ਚ ਜਨਯੇਤ੍ਕ੍ਰਮਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਸੌ
ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਰਦਿਆਂ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਪਨ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿषਾਦਂ ਹਿ ਤृਤੀਯੇਨ ਸਿਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਾਣੋਥ ਯੋਗਿਨਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨੋਸੌ ਨਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਚੇਚ੍ਛਤਿ
ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਸਿਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੋ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਠਾਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਾਣੋਯਂ ਰੋਮਕੂਪੇषੁ ਨਿਃਸਰੇਤ੍
ਜਦ ਸਾਸ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਯਯਿਤਵ੍ਯੋਸੌ ਕ੍ਰਮੇਣਾਰਣ੍ਯਹਸ੍ਤਿਵਤ੍ 4.1.41.
ਇਹ ਗੱਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਾਲ।
ਕਰੋਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤृਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਂ ਨ ਚ ਤਂ ਪਰਿਲਂਘਯੇਤ੍ ਗृਹੀਤਃ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼੍ਰਂਭਮੁਪਗਚ੍ਛਤਿ
ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਦ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
षਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਂਗੁਲੋ ਹਂਸਃ ਪ੍ਰਯਾਣਂ ਕੁਰੁਤੇ ਬਹਿਃ
ਹੰਸ ਤੀਹ ਛੇ ਅੰਗੁਠਾ ਚੌੜਾਈ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਮੇਤਿ ਯਦਾ ਸਰ੍ਵਂ ਨਾਡੀਚਕ੍ਰ ਮਨਾਕੁਲਮ੍
ਜਦ ਸਾਰੀ ਨਾਡੀਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਬਿਨਾ ਗੜਬੜ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਦृਢਾਸਨੋ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਂ ਚਂਦ੍ਰੇਣ ਪੂਰਯੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਚੰਦ੍ਰ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਸ਼ ਭਰੋ।
ਸ੍ਰਵਤ੍ਪੀਯੂषਧਾਰੌਘਂ ਧ੍ਯਾਯਂਸ਼੍ਚਂਦ੍ਰਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍
ਚੰਦ੍ਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਪੀਊਸ਼ ਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।
ਰਵਿਣਾ ਪ੍ਰਾਣਮਾਕृष੍ਯ ਪੂਰਯੇਦੌਦਰੀਂ ਦਰੀਮ੍
ਸੂਰਜ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਸ਼ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਪੇਟ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਭਰੋ।
ਜ੍ਵਲਜ੍ਵਲਨਪੁਂਜਾਭਂ ਸ਼ੀਲਯਨ੍ਨੁष੍ਮਗੁਂ ਹृਦਿ
ਦਿਲ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ, ਜੋ ਜਲਦੇ ਅੱਗ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਥਂ ਮਾਸਤ੍ਰਯਾਭ੍ਯਾਸਾਦੁਭਯਾਯਾਮਸੇਵਨਾਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਸ਼ ਦਾ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ,
ਯਥੇष੍ਟਂ ਧਾਰਣਂ ਵਾਯੋਰਨਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਦੀਪਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਵਾਯੂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣੋਦੇਹਗਤੋਵਾਯੁਰਾਯਾਮਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬਂਧਨਮ੍ 4.1.41.
ਜਦ ਸਾਸ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇਹ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਕ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇऽਧਮੇ ਘਰ੍ਮਃ ਕਂਪੋ ਭਵਤਿ ਮਧ੍ਯਮੇ
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਮਧਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਕੰਪਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੈਰ੍ਦਹੇਦ੍ਦੋषਾਨ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇਣ ਪਾਤਕਮ੍
ਸੁਆਸ-ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਮਨ ਦੇ ਊਣ-ਘਾਟ ਜਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਮਾਧਿਨਾ ਲਭੇਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਧਰ੍ਮਂ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍
ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੇ ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਦ੍ਵਿषਟ੍ਕੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ ਉਦਾਹृਤਃ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਛੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸੁਆਸ-ਸੰਭਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਵੇਦੀਸ਼੍ਵਰਸਂਗਤ੍ਯੈ ਧ੍ਯਾਨਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧਾਰਣਮ੍
ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਧਾਰਨਾ ਬਾਰਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਧੇਃ ਪਰਤੋ ਜ੍ਯੋਤਿਰਨਂਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਮ੍
ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਨੰਤ ਤੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ।
ਪਵਨੇ ਵ੍ਯੋਮਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਧ੍ਵਨਿਰੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਮਹਾਨ੍
ਜਦੋਂ ਸੁਆਸ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਧੁਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਸ਼ਯੋਭਵੇਤ੍
ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੁਆਸ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹਿਕ੍ਕਾ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਕਾਸਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰਃ ਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸ਼ਿਵੇਦਨਾਃ
ਹਿਕ, ਛੋਟੀ ਸੁਆਸ, ਖੰਘ, ਅਤੇ ਸਿਰ, ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ—