ਵਿषਯੇਂਦ੍ਰਿਯ ਸਂਯੋਗੋ ਯੋਗ ਇਤ੍ਯਪ੍ਯਪਂਡਿਤੈਃ
ਪਰ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੋਗ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੈ।
ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰਾ ਮਨੋਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯਾਵਤ੍ਸਾ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ 4.1.41.
ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।
ਵृਤ੍ਤਿਹੀਨਂ ਮਨਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ
ਮਨ ਨੂੰ ਚਲਾਕੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਬਹਿਰ੍ਮੁਖਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਖਾਨ੍ਯਂਤਰਾਣਿ ਵੈ
ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਜੋ ਬਾਹਰ ਵਲ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭਾਵਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨ੍ਯਸੇਤ੍
ਸਭ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇषੁ ਤਦਸ੍ਤੀਤਿ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੈ ਕਹਿਣਾ ਵਿਰੋਧ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਹਿ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕੁਮਾਰੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸੁਖਂ ਯਥਾ
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਕੁੜੀ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯਾਭ੍ਯਸਨਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਹਿ ਤਦ੍ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਣਮਪ੍ਯੇਕਮੁਦਕਂ ਯਥਾ ਨ ਸ੍ਥਿਰਤਾਮਿਯਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਟਿਕਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ,
ਅਤੋऽਨਿਲਂ ਨਿਰੁਂਧੀਤ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯ ਹੇਤਵੇ
ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਟਿਕਾਊਤਾ ਲਈ ਸਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਆਸਨਂ ਪ੍ਰਾਣਸਂਰੋਧਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਸ਼੍ਚ ਧਾਰਣਾ
ਆਸਨ, ਸਾਹ ਰੋਕਣਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਤੇ ਧਿਆਨ—
ਆਸਨਾਨੀਹ ਤਾਵਂਤਿ ਯਾਵਂਤ੍ਯੋ ਜੀਵਯੋ ਨਯਃ 4.1.41.
ਇੱਥੇ ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਸਨ ਵੀ ਹਨ।
ਏਤਦਭ੍ਯਸਨਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਵਰ੍ष੍ਮਦਾਰ੍ਢ੍ਯਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਇਸ ਦਾ ਨਿੱਤ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਡੌਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਚਰਣਂ ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਮੋਰੂਪਰਿ ਯੋਗਵਿਤ੍
ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਖੱਬੇ ਰਾਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ।
ਕਰਾਭ੍ਯਾਂ ਧਾਰਯੇਤ੍ਪਸ਼੍ਚਾਦਂਗੁष੍ਠੌ ਦृਢਬਂਧਵਿਤ੍
ਫਿਰ ਹਥਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨੂੰ ਪਕੜ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਵੇ।
ਅਥਵਾ ਹ੍ਯਾਸਨੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਸੁਖਮਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ
ਜਾਂ ਜਿਸ ਆਸਨ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਮਿਲੇ, ਉਸੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਜਾਵੇ।
ਨ ਤੋਯਵਹ੍ਨਿਸਾਮੀਪ੍ਯੇ ਨ ਜੀਰ੍ਣਾਰਣ੍ਯਗੋष੍ਠਯੋਃ
ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜਾਂ ਉਜੜੇ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ,
ਕੇਸ਼ਭਸ੍ਮਤੁषਾਂਗਾਰ ਕੀਕਸਾਦਿ ਪ੍ਰਦੂषਿਤੇ
ਜਿੱਥੇ ਵਾਲ, ਭਸਮ, ਚੋੜ, ਕੋਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੰਦ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ,
ਸਰ੍ਵਬਾਧਾਵਿਰਹਿਤੇ ਸਰ੍ਵੇਂਦ੍ਰਿਯਸੁਖਾਵਹੇ
ਪਰ ਉਹ ਥਾਂ ਚੁਣੋ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲੇ।
ਨਾਤਿਤृਪ੍ਤਃ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਰ੍ਤੋ ਨ ਨ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਬਾਧਿਤਃ
ਨਾ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਟ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਭੁੱਖਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਪੇਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਪਖਾਨਾ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਵੇ।
ਨਿਮੀਲਿਤਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥੋ ਦਂਤੈਰ੍ਦਂਤਾਨ੍ਨ ਸਂਸ੍ਪृਸ਼ੇਤ੍ 4.1.41.
ਅੱਖਾਂ ਅੱਧ ਖੁੱਲੀਆਂ ਹੋਣ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਲਗਣ ਦੇਵੇ।
ਸਨ੍ਨਿਯਮ੍ਯੇਂਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਂ ਨਾਤਿਨੀਚੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਸਨਃ
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ, ਆਸਨ ਨਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ।
ਚਲੇऽਨਿਲੇ ਚਲਂ ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲੇ ਤਤ੍ਰ ਨਿਸ਼੍ਚਲਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾਵਦ੍ਦੇਹੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਜੀਵਿਤਂ ਤਾਵਦੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਦ ਤਕ ਸਾਹ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਜੀਵਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾਵਦ੍ਬਦ੍ਧੋ ਮਰੁਦ੍ਦੇਹੇ ਯਾਵਚ੍ਚੇਤੋ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯਮ੍
ਜਦ ਤਕ ਸਾਸ਼ ਦੇਹ ਵਿਚ ਰੋਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਦੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ,
ਕਾਲਸਾਧ੍ਵਸਤੋਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਂ ਸਦਾਚਰੇਤ੍
ਕਾਲ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਸ਼ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਮਂਦੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾ ਲਘ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰਾ ਮਤਾ
ਹੌਲੀ ਸਾਸ਼ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਤਰਾ ਛੋਟੀ ਅੱਖਰ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵੇਦਂ ਕਂਪਂ ਵਿषਾਦਂ ਚ ਜਨਯੇਤ੍ਕ੍ਰਮਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਸੌ
ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਰਦਿਆਂ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਪਨ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿषਾਦਂ ਹਿ ਤृਤੀਯੇਨ ਸਿਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਾਣੋਥ ਯੋਗਿਨਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨੋਸੌ ਨਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਚੇਚ੍ਛਤਿ
ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਸਿਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੋ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਠਾਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਾਣੋਯਂ ਰੋਮਕੂਪੇषੁ ਨਿਃਸਰੇਤ੍
ਜਦ ਸਾਸ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।