ਸ਼੍ਰੁਤਿ ਸ੍ਮृਤਿ ਪੁਰਾਣਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯੋਪਨਿषਦਸ੍ਤਥਾ
ਵੇਦ, ਸ੍ਰੁਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ—all ਇਹ ਹਨ।
ਵੇਦਾਨੁਵਚਨਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯ ਤਪੋ ਦਮਃ 4.1.41.
ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਸਿੱਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਤਪ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸ ਹਿ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯ ਆਤ੍ਮੈਵਾਸ਼੍ਰਮਵਰ੍ਤਿਭਿਃ
ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪ ਦੀ ਹੀ ਪਹਚਾਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨੇਨ ਮੁਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਚ੍ਚ ਯੋਗਾਦृਤੇ ਨਹਿ
ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਯੋਗ ਦੇ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਨਾਰਣ੍ਯਸਂਸ਼੍ਰਯਾਦ੍ਯੋਗੋ ਨ ਨਾਨਾਗ੍ਰਂਥ ਚਿਂਤਨਾਤ੍
ਯੋਗ ਨਾ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ।
ਨ ਚ ਪਦ੍ਮਾਸਨਾਦ੍ਯੋਗੋ ਨ ਵਾ ਘ੍ਰਾਣਾਗ੍ਰਵੀਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਯੋਗ ਨਾ ਤਾਂ ਪਦਮ ਆਸਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਨੱਕ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੱਕ ਤੱਕਣ ਨਾਲ।
ਅਭਿਯੋਗਾਤ੍ਸਦਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਚ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍
ਪਰ ਯੋਗ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ, ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਕ੍ਰੀਡਸ੍ਯ ਸਤਤਂ ਸਦਾਤ੍ਮਮਿਥੁਨਸ੍ਯ ਚ
ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਨਾਲ।
ਅਤ੍ਰਾਤ੍ਮਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਯੋ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਇੱਥੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ—
ਸਂਯੋਗਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਮਨਸੋਰ੍ਯੋਗ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿषਯੇਂਦ੍ਰਿਯ ਸਂਯੋਗੋ ਯੋਗ ਇਤ੍ਯਪ੍ਯਪਂਡਿਤੈਃ
ਪਰ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੋਗ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੈ।
ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰਾ ਮਨੋਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯਾਵਤ੍ਸਾ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ 4.1.41.
ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।
ਵृਤ੍ਤਿਹੀਨਂ ਮਨਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ
ਮਨ ਨੂੰ ਚਲਾਕੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਬਹਿਰ੍ਮੁਖਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਖਾਨ੍ਯਂਤਰਾਣਿ ਵੈ
ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਜੋ ਬਾਹਰ ਵਲ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭਾਵਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨ੍ਯਸੇਤ੍
ਸਭ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇषੁ ਤਦਸ੍ਤੀਤਿ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੈ ਕਹਿਣਾ ਵਿਰੋਧ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਹਿ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕੁਮਾਰੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸੁਖਂ ਯਥਾ
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਕੁੜੀ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯਾਭ੍ਯਸਨਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸਂਵੇਦ੍ਯਂ ਹਿ ਤਦ੍ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਣਮਪ੍ਯੇਕਮੁਦਕਂ ਯਥਾ ਨ ਸ੍ਥਿਰਤਾਮਿਯਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਟਿਕਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ,
ਅਤੋऽਨਿਲਂ ਨਿਰੁਂਧੀਤ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯ ਹੇਤਵੇ
ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਟਿਕਾਊਤਾ ਲਈ ਸਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਆਸਨਂ ਪ੍ਰਾਣਸਂਰੋਧਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਸ਼੍ਚ ਧਾਰਣਾ
ਆਸਨ, ਸਾਹ ਰੋਕਣਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਤੇ ਧਿਆਨ—
ਆਸਨਾਨੀਹ ਤਾਵਂਤਿ ਯਾਵਂਤ੍ਯੋ ਜੀਵਯੋ ਨਯਃ 4.1.41.
ਇੱਥੇ ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਸਨ ਵੀ ਹਨ।
ਏਤਦਭ੍ਯਸਨਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਵਰ੍ष੍ਮਦਾਰ੍ਢ੍ਯਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਇਸ ਦਾ ਨਿੱਤ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਡੌਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਚਰਣਂ ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਮੋਰੂਪਰਿ ਯੋਗਵਿਤ੍
ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਖੱਬੇ ਰਾਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ।
ਕਰਾਭ੍ਯਾਂ ਧਾਰਯੇਤ੍ਪਸ਼੍ਚਾਦਂਗੁष੍ਠੌ ਦृਢਬਂਧਵਿਤ੍
ਫਿਰ ਹਥਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨੂੰ ਪਕੜ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਵੇ।
ਅਥਵਾ ਹ੍ਯਾਸਨੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਸੁਖਮਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ
ਜਾਂ ਜਿਸ ਆਸਨ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਮਿਲੇ, ਉਸੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਜਾਵੇ।
ਨ ਤੋਯਵਹ੍ਨਿਸਾਮੀਪ੍ਯੇ ਨ ਜੀਰ੍ਣਾਰਣ੍ਯਗੋष੍ਠਯੋਃ
ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜਾਂ ਉਜੜੇ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ,
ਕੇਸ਼ਭਸ੍ਮਤੁषਾਂਗਾਰ ਕੀਕਸਾਦਿ ਪ੍ਰਦੂषਿਤੇ
ਜਿੱਥੇ ਵਾਲ, ਭਸਮ, ਚੋੜ, ਕੋਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੰਦ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ,
ਸਰ੍ਵਬਾਧਾਵਿਰਹਿਤੇ ਸਰ੍ਵੇਂਦ੍ਰਿਯਸੁਖਾਵਹੇ
ਪਰ ਉਹ ਥਾਂ ਚੁਣੋ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲੇ।
ਨਾਤਿਤृਪ੍ਤਃ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਰ੍ਤੋ ਨ ਨ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਬਾਧਿਤਃ
ਨਾ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਟ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਭੁੱਖਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਪੇਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਪਖਾਨਾ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਵੇ।