ਨ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮਰੁਣਾਦਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦੇਵੋऽਰੁਣੇਸ਼੍ਵਰਾਤ੍
ਅਰੁਣ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਅਰੁਣੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ।
ਇਤਿ ਕਥਯਤਿ ਨਂਦਿਕੇਸ਼੍ਵਰੇਸ੍ਮਿਨ੍ਪੁਲਕਿਤਸਰ੍ਵਵਪੁਰ੍ਮृਕਣ੍ਡੁਪੁਤ੍ਰਃ
ਨੰਦੀਕੇਸ਼ਵਰ ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
ਅਥ ਤृਤੀਯਮਰ੍ਬੁਦਖਣ੍ਡਂ ਪ੍ਰਾਰਭ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ ੴਨਮੋਨਂਤਾਯ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਯ ਜ੍ਞਾਨਗਮ੍ਯਾਯ ਵੇਧਸੇ
ਹੁਣ ਤੀਜਾ ਅਰਬੁਦਾ ਖੰਡ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਓਮ, ਅਨੰਤ, ਸੁਖਮ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
ਮਨ੍ਵਂਤਰਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸृष੍ਟਿਸ਼੍ਚੈਵ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾ
ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ,
ਅਧੁਨਾ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਸ੍ਤੀਰ੍ਥਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
ਤਿਸ੍ਰਃ ਕੋਟ੍ਯੋऽਰ੍ਦ੍ਧਕੋਟਿਸ਼੍ਚ ਤੇषਾਂ ਸਂਖ੍ਯਾ ਕृਤਾ ਪੁਰਾ
ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਤੇ ਅੱਧ ਕਰੋੜ—ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੀ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣਿ ਸਰਿਤਸ਼੍ਚੈਵ ਪਰ੍ਵਤਾਸ਼੍ਚ ਨਦਾ ਸ੍ਤਥਾ
ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ, ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵੀ,
ਤੇषਾਂ ਮਧ੍ਯੇऽਰ੍ਬੁਦੋਨਾਮ ਸਰ੍ਵਪਾਪਹਰੋऽਨਘਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਅਰਬੁਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪੁਨਂਤਿ ਸਰ੍ਵਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਸ੍ਨਾਨਦਾਨਾਦਿਕੈਰ੍ਯਥਾ
ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ, ਇਨ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਣ, ਦਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਠੀਕ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਥਂ ਵਾਸਿष੍ਠਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਥਿਤੋ ਧਰਣੀਤਲੇ
ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ?
ਕਾਨਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਮੁਖ੍ਯਾਨਿ ਹ੍ਯਰ੍ਬੁਦੇ ਸਂਤਿ ਪਰ੍ਵਤੇ
ਅਰਬੁਦਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜੇ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਹਨ?
ਅਰ੍ਬੁਦਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚ ਯਥਾ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ॥ 7.3.1.
ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਰਬੁਦਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣੀ ਗਈ ਹੈ।
ਵਸਿष੍ਠੋ ਨਾਮ ਦੇਵਰ੍षਿਃ ਪਿਤਾਮਹਸਮੁਦ੍ਭਵਃ
ਇੱਕ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਸੀਸ਼ਠ ਸੀ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ।
ਨਿਯਤੋ ਨਿਯਤਾਹਾਰਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤੇ ਰਤਃ
ਉਹ ਬਹੁਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸੀ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਸਧਾਰਣ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਪਂਚਾਗ੍ਨਿਸਾਧਕੋ ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਜਪਹੋਮਪਰਾਯਣਃ ਨਂਦਿਨੀਤਿ ਸੁਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਸਾ ਵੈ ਕਾਮਦੁਘਾ ਸ਼ੁਭਾ
ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਵਾਲੀ ਤਪस्या ਕਰਦਾ, ਜਪ ਤੇ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਨੰਦਿਨੀ ਨਾਂ ਦੀ ਗਾਂ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸੀ, ਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਸਾ ਕਦਾਚਿਦ੍ਧਰਾਪृष੍ਠੇ ਭ੍ਰਮਮਾਣਾ ਤृਣਾਸ਼ਯਾ
ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਉਹ ਗਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਚਰਦੀ ਹੋਈ ਫਿਰ ਰਹੀ ਸੀ।
ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਕਾਲੇ ਤੁ ਭਗਵਾਂਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਦੀਧਿਤਿਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਤੇਜ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲਾ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਵੀ ਉਥੇ ਸੀ।
ਤਸ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰੇਣ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ ਸਾਯਂ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਦ੍ਵਿਜੋ ਮੁਨਿਃ
ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਦੁਹਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਮ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਉਸ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।
ਅਥ ਚਿਂਤਾਪਰੋ ਵਿਪ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਭਯਾਦ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍
ਫਿਰ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਚਿੰਤਤ ਸੀ।
ਸ ਤਚ੍ਛ੍ਵਭ੍ਰਮਥਾਸਾਦ੍ਯ ਭੂਂਭਾਰਾਵਮਥਾਸ਼ृਣੋਤ੍
ਉਹ ਫਿਰ ਉਸ ਖੱਡ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਭਾਰੀ ਲੋਡ ਤੋਂ ਕਰਾਹ ਸੁਣੀ।
ਅਹਂ ਹੋਮਸ੍ਯ ਚੋਦ੍ਵੇਗਾਨ੍ਨਿਃਸृਤਸ੍ਤ੍ਵਾਮਵੇਕ੍ਸ਼ਿਤੁਮ੍
''ਮੈਂ ਹਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ, ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਹਾਂ।''
ਪਤਿਤਾਤ੍ਰ ਵਿਭੋ ਤ੍ਰਾਹਿ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਦਸ੍ਮਾਤ੍ਸੁਦੁਃਸਹਾਤ੍ 7.3.1.
''ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਸਹਿ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਓ।''
ਸਰਸ੍ਵਤੀਂ ਸਮਾਦਧ੍ਯੌ ਨਦੀਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਪਾਵਨੀਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।
ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਂ ਤਤ੍ਪੂਰਯਾਮਾਸ ਸਮਂਤਾਦ੍ਵਿਮਲੈਰ੍ਜਲੈਃ
ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਖੱਡ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸਂਹृष੍ਟਾ ਮੁਨਿਨਾ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਯਯਾਵਾਸ਼੍ਰਮਸਮ੍ਮੁਖਮ੍
ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੀ।
ਸ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਮਧ੍ਯਂ ਤਂ ਗਂਭੀਰਂ ਚ ਮਹਾਮੁਨਿਃ
ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਵੇਖੀ।
ਤਸ੍ਯ ਚਿਂਤਯਤੋ ਵਿਪ੍ਰਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰੇषੋਦਪਦ੍ਯਤ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗਚ੍ਛਾਮ੍ਯਹਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਹਿਮਵਨ੍ਤਂ ਨਗੋਤ੍ਤਮਮ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ: 'ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਮਵੰਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਹਾੜ, ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।'
ਸ ਏਵ ਪਰ੍ਵਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰੇषਯਿष੍ਯਤਿ ਭੂਧਰਃ
'ਉਹੀ ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਭੇਜੇਗਾ।'
ਤਤੋ ਜਗਾਮ ਸ ਮੁਨਿਰ੍ਹਿਮਵਨ੍ਤਂ ਨਗੋਤ੍ਤਮਮ੍ ਅਰ੍ਘ੍ਯਪਾਦ੍ਯਾਦਿਸਂਸ੍ਕਾਰੈਃ ਸਂਪੂਜ੍ਯ ਇਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਮਵੰਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਹਾੜ, ਵੱਲ ਗਿਆ। ਪਾਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਇਹ ਬੋਲਿਆ:
ਸ੍ਵਾਗਤਂ ਤੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਸਫਲਂ ਮੇऽਦ੍ਯ ਜੀਵਿਤਮ੍
''ਤੁਸੀਂ ਆਏ ਹੋ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ! ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ।''