ਸਹਸ੍ਰਭਾਗਃ ਪ੍ਰਥਮਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤਥਾ
ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਭਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—
ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਪਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋऽਤੀਵ ਚੋਤ੍ਤਮਾਃ 4.1.35.
ਚਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਦ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ।
ਮਤਿਮਦ੍ਭ੍ਯੋ ਨਰਾਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਸ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਸ੍ਤੁ ਵਾਡਵਾਃ
ਸਮਝਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੋੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ।
ਕृਤਧੀਭ੍ਯੋਪਿ ਕਰ੍ਤਾਰਃ ਕਰ੍ਤृਭ੍ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਪਰਾਃ
ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਵਧੀਆ ਹਨ; ਕਰਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਰ੍ਚਕਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਤਪੋਵਿਦ੍ਯਾऽਵਿਸ਼ੇषਤਃ
ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਪ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ।
ਅਤੋ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋऽਰ੍ਹਤਿ ਨਾਪਰਃ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਪ੍ਰੇਣ ਸਤਤਂ ਭਾਵ੍ਯਮਾਚਾਰਸ਼ੀਲਿਨਾ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਵੇष ਰਾਗਰਹਿਤਾ ਅਨੁਤਿष੍ਠਂਤਿ ਯਂ ਮੁਨੇ
ਜੋ ਵਿਦਵੈਸ਼ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਓ ਮুনি, ਉਹੀ ਚਲਣ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ਪਰਿਹੀਨੋਪਿ ਸਮ੍ਯਗਾਚਾਰਤਤ੍ਪਰਃ
ਚਿੰਨ੍ਹਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਜੇ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ—
ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤਿਭ੍ਯਾਮੁਦਿਤਂ ਸ੍ਵੇषੁ ਸ੍ਵੇषੁ ਚ ਕਰ੍ਮਸੁ
ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਹਨ, ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦੁਰਾਚਾਰਰਤੋ ਲੋਕੇ ਗਰ੍ਹਣੀਯਃ ਪੁਮਾਨ੍ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ ਪਰਾਧੀਨਂ ਕਾਯਮਾਤ੍ਮਵਸ਼ਂ ਸਦਾ
ਜੋ ਕੰਮ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਉਹ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਰੱਖੋ।
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਂਤਰਾਤ੍ਮਾ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ 4.1.35.
ਉਹ ਕੰਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਦਿਆਂ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਖੁਸ਼ ਰਹੇ—
ਪ੍ਰਥਮਂ ਧਰ੍ਮਸਰ੍ਵਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯਨ੍ਨਿਯਮਾ ਯਮਾਃ
ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਨਿਯਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਯਮਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਤ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ਮਾਰ੍ਜਵਂ ਧ੍ਯਾਨਮਾਨृਸ਼ਂਸ੍ਯਮਹਿਂਸਨਮ੍
ਸੱਚ, ਮਾਫੀ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਅ, ਧਿਆਨ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ—
ਸ਼ੌਚਂ ਸ੍ਨਾਨਂ ਤਪੋ ਦਾਨਂ ਮੌਨੇਜ੍ਯਾਧ੍ਯਯਨਂ ਵ੍ਰਤਮ੍
ਸਫਾਈ, ਇਸ਼ਨਾਨ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਚੁੱਪ, ਪੂਜਾ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਵਰਤ—
ਕਾਮਂ ਕ੍ਰੋਧਂ ਮਦਂ ਮੋਹਂ ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਂ ਲੋਭਮੇਵ ਚ
ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਭੁਲਾਵਾ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਲਾਲਚ—
ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸ ਚਿਨੁਯਾਦ੍ਧਰ੍ਮਂ ਵਲ੍ਮੀਕ ਸ਼ृਂਗਵਤ੍
ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਕਠਾ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਚੀਟੀ ਆਪਣਾ ਬਿਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮ ਏਵ ਸਹਾਯੀ ਸ੍ਯਾਦਮੁਤ੍ਰ ਨ ਪਰਿਚ੍ਛਦਃ
ਅਗਲੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਹੀ ਬਣੇਗਾ; ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ।
ਜਾਯਤੇ ਚੈਕਲਃ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪ੍ਰਮ੍ਰਿਯੇਤ ਤਥੈਕਲਃ
ਜੀਵ ਇਕੱਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹਂ ਪਂਚਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕੌ ਕਾष੍ਠਲੋष੍ਠਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਕृਤੀ ਸਂਚਿਨੁਯਾਦ੍ਧਰ੍ਮਂ ਤਤੋऽਮੁਤ੍ਰ ਸਹਾਯਿਨਮ੍
ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣੇ।
ਸਂਬਂਧਾਨਾਚਰੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮੈਰੁਤ੍ਤਮੈਃ ਸੁਧੀਃ 4.1.35.
ਸਿਆਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹੇ।
ਉਤ੍ਤਮਾਨੁਤ੍ਤਮਾਨੇਵ ਗਚ੍ਛਨ੍ਹੀਨਾਂਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਜਯਨ੍
ਉਹ ਚੰਗਿਆਂ ਵੱਲ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਮਾੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚੇ।
ਅਨਧ੍ਯਯਨਸ਼ੀਲਂ ਚ ਸਦਾਚਾਰਵਿਲਂਘਿਨਮ੍
ਜੋ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਚੰਗੀ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ—
ਤਤੋऽਭ੍ਯਸੇਤ੍ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸਦਾਚਾਰਂ ਸਦਾ ਦ੍ਵਿਜਃ
ਇਸ ਲਈ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੀ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।
ਰਜਨੀਪ੍ਰਾਂਤਯਾਮਾਰ੍ਧਂ ਬਾਹ੍ਮਃ ਸਮਯ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਰਾਤ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪਹਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਸਮਾਂ 'ਬ੍ਰਾਹਮ' ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਜਾਸ੍ਯਂ ਸਂਸ੍ਮਰੇਦਾਦੌ ਤਤ ਈਸ਼ਂ ਸਹਾਂਬਯਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਾਥੀ-ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਦਾ ਚਿਤਨ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਅੰਬਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ।
ਇਂਦ੍ਰਾਦੀਨ੍ਸਕਲਾਨ੍ਦੇਵਾਨ੍ਵਸਿष੍ਠਾਦੀਨ੍ਮੁਨੀਨਪਿ
ਇੰਦ੍ਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ।
ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਾਦੀਨ੍ਸਮੁਦ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਮਾਨਸਾਦਿ ਸਰਾਂਸਿ ਚ
ਖੀਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਸ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ।
ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਾਦਿ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਂਸ਼੍ਚ ਧਾਤੂਨ੍ਕਾਂਚਨਮੁਖ੍ਯਤਃ
ਕਲਪਵ੍ਰਖ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ।