ਕਿਯਂਤਿ ਸਂਤਿ ਨੋ ਭੂਮ੍ਯਾਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣਿ षਣ੍ਮੁਖ
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਥਾਂ ਹਨ, ਛੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ?
ਗਂਗਾ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਃ ਕਾਸ਼ੀ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਤ੍ਰਿਤਯਂ ਯਤਃ 4.1.35.
ਗੰਗਾ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਕਾਸ਼ੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ—
ਕਥਮੇषਾ ਤ੍ਰਯੀ ਸ੍ਕਂਦ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਨਿਯਤਂ ਨਰੈਃ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਸਕੰਦਾ?
ਤਪਸ੍ਤਾਦृਕ੍ਕ੍ਵ ਵਾ ਤਿष੍ਯੇ ਤਿष੍ਯੇ ਯੋਗਃ ਕ੍ਵ ਤਾਦृਸ਼ਃ
ਕਿੱਥੇ ਐਸਾ ਤਪ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਐਸਾ ਜੋਗ ਹੈ, ਤਿਸ਼ਯਾ?
ਵਿਨਾਪਿ ਤਪਸਾ ਸ੍ਕਂਦ ਵਿਨਾਯੋਗੇਨ षਣ੍ਮੁਖ
ਤਪ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵੀ, ਸਕੰਦਾ, ਤੇ ਜੋਗ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵੀ, ਛੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ—
ਕਿਂ ਕਿਮਾਚਰਤਾ ਸ੍ਕਂਦ ਕਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੇਤ ਤਦ੍ਵਦ
ਕਿਹੜਾ ਚਲਣ ਕਰਕੇ, ਸਕੰਦਾ, ਕਾਸ਼ੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਦੱਸੋ।
ਆਚਾਰਃ ਪਰਮੋ ਧਰ੍ਮ ਆਚਾਰਃ ਪਰਮਂ ਤਪਃ
ਚਲਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਧਰਮ ਹੈ; ਚਲਣ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਪ ਹੈ।
ਆਚਾਰਮੇਵ ਪ੍ਰਥਮਂ ਤਸ੍ਮਾਦਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ षਣ੍ਮੁਖ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਛੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਚਲਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।
ਯਦਾਚਰਨ੍ਨਰੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਕਾਮਾਨਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਕਿਹੜਾ ਚਲਣ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?
ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਕृਮਯੋऽਬ੍ਜਾਸ਼੍ਚ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਪਸ਼ਵੋ ਨਰਾਃ
ਅਡੋਲ ਜੀਵ, ਕੀੜੇ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—
ਸਹਸ੍ਰਭਾਗਃ ਪ੍ਰਥਮਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤਥਾ
ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਭਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—
ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਪਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋऽਤੀਵ ਚੋਤ੍ਤਮਾਃ 4.1.35.
ਚਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਦ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ।
ਮਤਿਮਦ੍ਭ੍ਯੋ ਨਰਾਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਸ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਸ੍ਤੁ ਵਾਡਵਾਃ
ਸਮਝਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੋੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ।
ਕृਤਧੀਭ੍ਯੋਪਿ ਕਰ੍ਤਾਰਃ ਕਰ੍ਤृਭ੍ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਪਰਾਃ
ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਵਧੀਆ ਹਨ; ਕਰਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਰ੍ਚਕਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਤਪੋਵਿਦ੍ਯਾऽਵਿਸ਼ੇषਤਃ
ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਪ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ।
ਅਤੋ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋऽਰ੍ਹਤਿ ਨਾਪਰਃ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਪ੍ਰੇਣ ਸਤਤਂ ਭਾਵ੍ਯਮਾਚਾਰਸ਼ੀਲਿਨਾ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਵੇष ਰਾਗਰਹਿਤਾ ਅਨੁਤਿष੍ਠਂਤਿ ਯਂ ਮੁਨੇ
ਜੋ ਵਿਦਵੈਸ਼ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਓ ਮুনি, ਉਹੀ ਚਲਣ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ਪਰਿਹੀਨੋਪਿ ਸਮ੍ਯਗਾਚਾਰਤਤ੍ਪਰਃ
ਚਿੰਨ੍ਹਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਜੇ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ—
ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤਿਭ੍ਯਾਮੁਦਿਤਂ ਸ੍ਵੇषੁ ਸ੍ਵੇषੁ ਚ ਕਰ੍ਮਸੁ
ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਹਨ, ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦੁਰਾਚਾਰਰਤੋ ਲੋਕੇ ਗਰ੍ਹਣੀਯਃ ਪੁਮਾਨ੍ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ ਪਰਾਧੀਨਂ ਕਾਯਮਾਤ੍ਮਵਸ਼ਂ ਸਦਾ
ਜੋ ਕੰਮ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਉਹ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਰੱਖੋ।
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਂਤਰਾਤ੍ਮਾ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ 4.1.35.
ਉਹ ਕੰਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਦਿਆਂ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਖੁਸ਼ ਰਹੇ—
ਪ੍ਰਥਮਂ ਧਰ੍ਮਸਰ੍ਵਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯਨ੍ਨਿਯਮਾ ਯਮਾਃ
ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਨਿਯਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਯਮਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਤ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ਮਾਰ੍ਜਵਂ ਧ੍ਯਾਨਮਾਨृਸ਼ਂਸ੍ਯਮਹਿਂਸਨਮ੍
ਸੱਚ, ਮਾਫੀ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਅ, ਧਿਆਨ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ—
ਸ਼ੌਚਂ ਸ੍ਨਾਨਂ ਤਪੋ ਦਾਨਂ ਮੌਨੇਜ੍ਯਾਧ੍ਯਯਨਂ ਵ੍ਰਤਮ੍
ਸਫਾਈ, ਇਸ਼ਨਾਨ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਚੁੱਪ, ਪੂਜਾ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਵਰਤ—
ਕਾਮਂ ਕ੍ਰੋਧਂ ਮਦਂ ਮੋਹਂ ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਂ ਲੋਭਮੇਵ ਚ
ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਭੁਲਾਵਾ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਲਾਲਚ—
ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸ ਚਿਨੁਯਾਦ੍ਧਰ੍ਮਂ ਵਲ੍ਮੀਕ ਸ਼ृਂਗਵਤ੍
ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਕਠਾ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਚੀਟੀ ਆਪਣਾ ਬਿਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮ ਏਵ ਸਹਾਯੀ ਸ੍ਯਾਦਮੁਤ੍ਰ ਨ ਪਰਿਚ੍ਛਦਃ
ਅਗਲੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਹੀ ਬਣੇਗਾ; ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ।
ਜਾਯਤੇ ਚੈਕਲਃ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪ੍ਰਮ੍ਰਿਯੇਤ ਤਥੈਕਲਃ
ਜੀਵ ਇਕੱਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਹਂ ਪਂਚਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕੌ ਕਾष੍ਠਲੋष੍ਠਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—