ਕਾਲਂਜਰਂ ਪ੍ਰਭਾਸਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਬਦ ਰਿਕਾਸ਼੍ਰਮਃ
ਕਾਲੰਜਰ, ਪ੍ਰਭਾਸਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ,
ਗੋਕਰ੍ਣੋ ਭृਗੁਕਚ੍ਛਸ਼੍ਚ ਭृਗੁਤੁਂਗਸ਼੍ਚ ਪੁष੍ਕਰਮ੍
ਗੋਕਰਨ, ਭ੍ਰਿਗੁਕੱਛ, ਭ੍ਰਿਗੁਤੁੰਗ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ,
ਮਾਨਸਾਨ੍ਯਪਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਸਤ੍ਯਾਦੀਨਿ ਚ ਵੈ ਪ੍ਰਿਯੇ
ਮਾਨਸਿਕ ਤੀਰਥ ਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥ ਵੀ, ਪ੍ਰੀਤਮ।
ਗਯਾ ਤੀਰ੍ਥਂ ਚ ਯਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪਿਤॄਣਾਂ ਹਿ ਮੁਕ੍ਤਿਦਮ੍
ਗਯਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਧਰ੍ਮਿਣ੍ਯੁਵਾਚ ਮਾਨਸਾਨ੍ਯਪਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਮਹਾਮਤੇ
ਸਧਰਮੀਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਾਨਸਿਕ ਤੀਰਥ ਜੋ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲੇ,
ਯੇषੁ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਰਃ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਤੀਰ੍ਥਂ ਤੀਰ੍ਥਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਗ੍ਰਹਃ 4.1.6.
ਸਚ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਛਮਾਂ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਯਮਤਾ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹੈ।
ਦਾਨਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਦਮਸ੍ਤੀਰ੍ਥਂ ਸਂਤੋषਸ੍ਤੀਰ੍ਥਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਦਾਨ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਦਮ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਵੀ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਧृਤਿਸ੍ਤੀਰ੍ਥਂ ਤਪਸ੍ਤੀਰ੍ਥਮੁਦਾਹृਤਮ੍
ਜ্ঞান ਤੀਰਥ ਹੈ, ਧਿਰਜ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਪ ਵੀ ਤੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨ ਜਲਾਪ੍ਲੁਤਦੇਹਸ੍ਯ ਸ੍ਨਾਨਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਡੁਬੋਣ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ।
ਯੋ ਲੁਬ੍ਧਃ ਪਿਸ਼ੁਨਃ ਕ੍ਰੂਰੋ ਦਾਂਭਿਕੋ ਵਿषਯਾਤ੍ਮਕਃ
ਜੋ ਲਾਲਚੀ, ਚੁਗਲਖੋਰ, ਕਠੋਰ, ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ—
ਨ ਸ਼ਰੀਰ ਮਲ ਤ੍ਯਾਗਾਨ੍ਨਰੋ ਭਵਤਿ ਨਿਰ੍ਮਲਃ
ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੈਲ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।
ਜਾਯਂਤੇ ਚ ਮ੍ਰਿਯਂਤੇ ਚ ਜਲੇष੍ਵੇਵ ਜਲੌਕਸਃ
ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ।
ਵਿषਯੇष੍ਵਤਿ ਸਂਰਾਗੋ ਮਾਨਸੋ ਮਲ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਮਾਨਸਿਕ ਮੈਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਮਂਤਰ੍ਗਤਂ ਦੁष੍ਟਂ ਤੀਰ੍ਥਸ੍ਨਾਨਾਨ੍ਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਬੁਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਦਾਨਮਿਜ੍ਯਾਤਪਃਸ਼ੌਚਂ ਤੀਰ੍ਥਸੇਵਾ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਤਥਾ
ਦਾਨ, ਯਜ, ਤਪ, ਸਫ਼ਾਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ—
ਨਿਗृਹੀਤੇਂਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮੋ ਯਤ੍ਰੈਵ ਚ ਵਸੇਨ੍ਨਰਃ 4.1.6.
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—
ਜ੍ਞਾਨਪੂਤੇ ਜ੍ਞਾਨਜਲੇ ਰਾਗਦ੍ਵੇषਮਲਾਪਹੇ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਗ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਮੈਲ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—
ਏਤਤ੍ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਦੇਵਿ ਮਾਨਸਂ ਤੀਰ੍ਥਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਨਸ ਤੀਰਥ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।
ਯਥਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੋਦ੍ਦੇਸ਼ਾਃ ਕੇਚਿਨ੍ਮੇਧ੍ਯਤਮਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵਧੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,
ਪ੍ਰਭਾਵਾਦਦ੍ਭੁਤਾਦ੍ਭੂਮੇਃ ਸਲਿਲਸ੍ਯ ਚ ਤੇਜਸਃ
ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਅਜੋਕੇ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ,
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੌਮੇषੁ ਤੀਰ੍ਥੇषੁ ਮਾਨਸੇषੁ ਚ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ
ਇਸ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੇ ਮਾਨਸ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਪੋष੍ਯ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨ੍ਯਨਭਿਗਮ੍ਯ ਚ
ਜੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ,
ਅਗ੍ਨਿष੍ਟੋਮਾਦਿਭਿਰ੍ਯਜ੍ਞੈਰਿष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਪੁਲਦਕ੍ਸ਼ਿਣੈਃ
ਅੱਗ-ਯਜ ਆਦਿ ਯਜਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ,
ਯਸ੍ਯ ਹਸ੍ਤੌ ਚ ਪਾਦੌ ਚ ਮਨਸ਼੍ਚੈਵ ਸੁਸਂਯਤਮ੍
ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਤੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਹਨ,
ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਾਦੁਪਾਵृਤ੍ਤਃ ਸਂਤੁष੍ਟੋ ਯੇਨਕੇਨਚਿਤ੍
ਜੋ ਦਾਨ ਲੈਣ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ ਉਸ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਰਹੇ,
ਅਦਂਭਕੋ ਨਿਰਾਰਂਭੋ ਲਘ੍ਵਾਹਾਰੋ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯਃ 4.1.6.
ਜੋ ਝੂਠ ਤੇ ਚਲਾਕੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਘੱਟ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ—
ਅਕੋਪਨੋऽਮਲਮਤਿਃ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਦृਢਵ੍ਰਤਃ ਤੀਰ੍ਥਾਨ੍ਯਨੁਸਰਨ੍ਧੀਰਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਃ ਸਮਾਹਿਤਃ
ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਬਚਦਾ, ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਪੱਕੇ ਵਚਨ ਵਾਲਾ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨਿਯਮਤ ਕਰਦਾ, ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ—
ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿ ਨ ਵੈ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ਕੁਦੇਸ਼ੇ ਨੈਵ ਜਾਯਤੇ
ਉਹ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਮੰਦੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਃ ਪਾਪਾਤ੍ਮਾ ਨਾਸ੍ਤਿਕੋऽਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸਂਸ਼ਯਃ
ਪਰ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਹੀਂ, ਪਾਪੀ, ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਤੇ ਸਦਾ ਸੰਦੇਹੀ ਹੋਵੇ—