ਵ੍ਯਾਨੋ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤਥਾ ਦੇਹਚਰੋਪਿ ਚ
ਵਿਆਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਪਾਚਕੋ ਰਜਕਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਧਕਾਲੋਚਕੌ ਤਥਾ
ਪਾਚਕ, ਰਾਜਕ, ਸਾਧਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
ਪਾਚਕਸ੍ਤੁ ਪਚਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਸ੍ਥਿਤ.
ਪਾਚਕ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ ਖਾਣਾ ਪਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਧਕੋ ਹृਦਿਸਂਸ੍ਥਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦ੍ਯੁਤ੍ਸਾਹਕਾਰਕਃ
ਸਾਧਕ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਤ੍ਵਕ੍ਸਂਸ੍ਥੋ ਭ੍ਰਾਜਕੋ ਦੇਹਂ ਭ੍ਰਾਜਯੇਨ੍ਨਿਰ੍ਮਲੀਕृਤਃ
ਭ੍ਰਾਜਕ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਲਂਬਕਸ੍ਤਥਾ ਦੇਹੇ ਪਂਚਧਾ ਸੋਮ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਆਲੰਬਕ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਮਾ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੋਧਕੋ ਰਸਨਾਸ੍ਥਸ਼੍ਚ ਰਸਾਨਾਮਵਬੋਧਕਃ
ਬੋਧਕ ਜੀਭ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸਂਧਿਗਤਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਕृਤ੍ਤਥਾ 1.2.50.
ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ, ਇਹ ਸਲੇਸ਼ਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਲੇਸ਼ਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਸੋਮੈਸ਼੍ਚ ਦੇਹਃ ਸਂਧਾਰਿਤਸ੍ਤ੍ਵਸੌ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਵਾਯੂ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੋਮਾ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨੀਹ ਜਾਨੀਹਿ ਘ੍ਰਾਣਕੇਸ਼ਨਖਾਨਿ ਚ
ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ: ਨੱਕ, ਵਾਲ ਅਤੇ ਨਖ।
ਨਾਭਿਰ੍ਮੇਦੋ ਯਕृਨ੍ਮਜ੍ਜਾ ਅਂਤ੍ਰਮਾਮਾਸ਼ਯਃ ਸ਼ਿਰਾ
ਨਾਭੀ, ਚਰਬੀ, ਜਿਗਰ, ਹੱਡੀ ਦੀ ਮਜਜ, ਆਂਤਾਂ, ਪੇਟ ਤੇ ਨਸਾਂ—
ਨੇਤ੍ਰਯੋਰ੍ਮਡਲਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਕਫਾਦ੍ਭਵਤਿ ਪੈਤृਕਮ੍
ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਵਾਲੀ ਸਫੈਦ ਹਿੱਸਾ ਕਫ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਪਕ੍ਸ਼੍ਮਮਣ੍ਡਲਮੇਕਂ ਤੁ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਚਰ੍ਮਮਣ੍ਡਲਮ੍
ਇੱਕ ਗੋਲਾਈ ਪਲਕਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਗੋਲਾਈ ਚਮੜੀ ਦੀ ਹੈ।
ਦृਙ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਪਂਚਮਂ ਤੁ ਨੇਤ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਂਚਮਣ੍ਡਲਮ੍
ਤੀਜੀ ਗੋਲਾਈ ਅੱਖ ਦੀ ਪੂਪੜੀ ਹੈ, ਪੰਜਵੀਂ ਗੋਲਾਈ ਅੱਖ ਆਪ ਹੈ।
ਉਪਾਂਗੋ ਨੇਤ੍ਰਪਰ੍ਯਂਤੋ ਨਾਸਾ ਮੂਲਮਪਾਂਗਕਃ
ਅੱਖ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੱਕ ਤੱਕ, ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਕੋਨੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸृਙ੍ਮਾਂਸਮਯੀ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਜਿਹਵਾ ਖੂਨ ਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਏਵਮਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤੇ ਜੀਵੋ ਦੇਹੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਸਪ੍ਤਸਪ੍ਤਕੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿੰਦ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਦੇ ਗਠਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਤ੍ਵਗਸृਗ੍ਮਾਂਸਮਿਤ੍ਯਾਹੁਸ੍ਤ੍ਰਿਕਂ ਮਾਤृਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ 1.2.50.
ਚਮੜੀ, ਖੂਨ ਤੇ ਮਾਸ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਭੂਤਮਯਂ ਦੇਹਂ ਪਂਚਭੂਤਸਮੁਦ੍ਭਵੈਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤਦਨ੍ਨਂ ਪਿਣ੍ਡਕਵਲੈਰ੍ਗ੍ਰਾਸੈਰ੍ਭੁਕ੍ਤਂ ਚ ਦੇਹਿਭਿਃ
ਉਹ ਖਾਣਾ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਤੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਸਂਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਨ੍ਨਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਪृਥਗਨ੍ਨਪृਥਗ੍ਜਲਮ੍
ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਣਾ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਲਸ੍ਯਾਧਃ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾਗ੍ਨਿਂ ਧਮਤੇ ਸ਼ਨੈਃ
ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਆਪ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦਨ੍ਨਮੁष੍ਣਤੋਯੇਨ ਸਮਂਤਾਤ੍ਪਚ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ
ਉਹ ਖਾਣਾ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਲੈਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਃ ਕਿਟ੍ਟਂ ਭਿਨ੍ਨਂ ਦੇਹਾਦ੍ਬਹਿਰ੍ਵ੍ਰਜੇਤ੍
ਬਾਰਾਂ ਮਲਾਂ ਨਾਲ, ਕੀਟ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੋਮਕੂਪਾਣਿ ਚੈਵ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਤੇ ਮਲਾਸ਼੍ਰਯਾਃ
ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਰੋਮਕੂਪ ਵੀ ਬਾਰਾਂ ਹਨ, ਇਹ ਮਲਾਂ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਹਨ।
ਤਾਸਾਂ ਮੁਖੇषੁ ਤਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਵ੍ਯਾਨਃ ਸ੍ਥਾਪਯਤੇ ਰਸਮ੍
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ 'ਤੇ, ਵਿਆਨ ਪ੍ਰਾਣ ਸੁਖਮ ਰਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਯਾਂਤਿ ਸਂਪੂਰ੍ਣਾਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਦੇਹਂ ਸਮਂਤਤਃ
ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਚ੍ਯਤੇ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਰੁਧਿਰਤ੍ਵਂ ਭਜੇਤ੍ਪੁਨਃ 1.2.50.
ਜਦ ਪਚਦਾ ਹੈ, ਖਾਣਾ ਫਿਰ ਖੂਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਖਾ ਮਜ੍ਜਾ ਖਵੈਮਲ੍ਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵृਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਭਵੇਤ੍
ਨੱਖਾਂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਮੱਜ ਤੋਂ ਮੈਲ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਬੀਜ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮੇਤਦ੍ਵਿਨਿष੍ਪਨ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪੁਣ੍ਯਹੇਤਵੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਬਣਦਾ ਹੈ।