ਤਲਾਤਲਂ ਤਥਾ ਗੁਲ੍ਫੌ ਜਂਘੇ ਚਾਸ੍ਯ ਮਹਾਤਲਮ੍
ਗੁਲ੍ਹਾ ਵਿਚ ਤਲਾਤਲ ਹੈ, ਤੇ ਪਿੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਮਹਾਤਲ ਹੈ।
ਨਾਭਿਂ ਮਹੀਤਲਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਭੁਵਰ੍ਲੋਕਮਥੋਦਰਮ੍
ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਭੁਵਰਲੋਕ।
ਨੇਤ੍ਰੇ ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਲੋਕਂ ਸ਼ੀਰ੍षਦੇਸ਼ਂ ਵਦਂਤਿ ਚ
ਅੱਖਾਂ ਤਪੋਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾਤ੍ਰ ਧਾਤਵਃ ਸਪ੍ਤ ਨਾਮਤਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧ ਮੇ
ਇੱਥੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੋ।
ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਮਤ੍ਰ ਸ਼ਤਾਨਿ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤ੍ਰੀਣਿ षष੍ਟ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਚ
ਇੱਥੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਹੈ।
षਟ੍ਪਂਚਾਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਨਵੈਵ ਤੁ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਨੌ ਹੋਰ ਹਨ।
ਸਾਰ੍ਧਾਭਿਸ੍ਤਿਸृਭਿਸ਼੍ਛਨ੍ਨਂ ਸਮਂਤਾਦ੍ਰੋਮਕੋਟਿਭਿਃ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੇ ਅੱਧ ਵਾਰੀ ਵਧੇਰੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
षਡਂਗਾਨਿ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ ਕਥ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ 1.2.50.
ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਛੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਸੁਣੋ।
ਅਂਤ੍ਰਾਣ੍ਯਤ੍ਰ ਤਥਾ ਤ੍ਰੀਣਿ ਸਾਰ੍ਧਵ੍ਯਾਮਤ੍ਰਯਾਣਿ ਚ
ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਆਂਤਾਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ ਹਥ ਹੈ।
ਊਰ੍ਧ੍ਵਨਾਲਮਧੋਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਹृਦਿ ਪਦ੍ਮਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ
ਉਪਰਲਾ ਸਿਰਾ ਨਾਲਾ ਹੈ, ਹੇਠਲਾ ਸਿਰਾ ਮੂੰਹ ਹੈ; ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਮਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਜ੍ਜਾਤੋ ਮੇਦਸਸ਼੍ਚੈਵ ਵਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਦ੍ਵਿਜ
ਮੱਜ ਤੋਂ, ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਤੇ ਵਸਾ ਤੋਂ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ,
ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਰਮਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਗਰ੍ਤਾ ਦ੍ਵ੍ਯਂਜਲਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਇੱਥੇ ਆਖਰੀ ਖੂਨ ਦੀ ਖੋਹ ਦੋ ਮੋਠੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੀਵਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸਪ੍ਤ ਪਂਚ ਮੂਰ੍ਧਾਨਮਾਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤ ਸੀਵਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਿਰ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।
ਨਾਡ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਂਤੇ ਨਾਭਿਪਦ੍ਮਾਤ੍ਤਥਾਤ੍ਰ ਚ
ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਇੱਥੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕੰਵਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਾਸਿਕਾਦ੍ਵਾਰਮਾਸਾਦ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇ ਦੇਹਵਰ੍ਧਨੇ
ਨੱਕ ਦੇ ਰਾਹ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵਾਧੂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਨਾਸ਼੍ਚ ਉਦਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਏਵ ਚ
ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ ਵੀ ਹਨ।
ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ਼੍ਚੈਵ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋ ਹ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਮ੍
ਸਾਂਸ ਲੈਣ ਅਤੇ ਛੱਡਣ, ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ੀ।
ਤ੍ਯਾਗੋ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣਾਂ ਗਰ੍ਭਵਿਸ੍ਰਵਣਂ ਤਥਾ 1.2.50.
ਵਿਸਰਜਨ ਵਿਣ, ਮੂਤਰ, ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਗਰਭ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਵੀ।
ਸਮਾਨੋ ਧਾਰਯਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਵਿਵੇਚਯਤਿ ਚਾਪ੍ਯਥ
ਸਮਾਨ ਖਾਣਾ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਪ੍ਰਦੋਦ੍ਗਾਰੇ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਇਹ ਬੋਲ ਚਲਣ, ਡਕਾਰ ਆਉਣ ਅਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਨੋ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤਥਾ ਦੇਹਚਰੋਪਿ ਚ
ਵਿਆਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਪਾਚਕੋ ਰਜਕਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਧਕਾਲੋਚਕੌ ਤਥਾ
ਪਾਚਕ, ਰਾਜਕ, ਸਾਧਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
ਪਾਚਕਸ੍ਤੁ ਪਚਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਸ੍ਥਿਤ.
ਪਾਚਕ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ ਖਾਣਾ ਪਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਧਕੋ ਹृਦਿਸਂਸ੍ਥਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦ੍ਯੁਤ੍ਸਾਹਕਾਰਕਃ
ਸਾਧਕ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਤ੍ਵਕ੍ਸਂਸ੍ਥੋ ਭ੍ਰਾਜਕੋ ਦੇਹਂ ਭ੍ਰਾਜਯੇਨ੍ਨਿਰ੍ਮਲੀਕृਤਃ
ਭ੍ਰਾਜਕ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਲਂਬਕਸ੍ਤਥਾ ਦੇਹੇ ਪਂਚਧਾ ਸੋਮ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਆਲੰਬਕ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਮਾ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੋਧਕੋ ਰਸਨਾਸ੍ਥਸ਼੍ਚ ਰਸਾਨਾਮਵਬੋਧਕਃ
ਬੋਧਕ ਜੀਭ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸਂਧਿਗਤਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਃ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਕृਤ੍ਤਥਾ 1.2.50.
ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ, ਇਹ ਸਲੇਸ਼ਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਲੇਸ਼ਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਸੋਮੈਸ਼੍ਚ ਦੇਹਃ ਸਂਧਾਰਿਤਸ੍ਤ੍ਵਸੌ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਵਾਯੂ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੋਮਾ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨੀਹ ਜਾਨੀਹਿ ਘ੍ਰਾਣਕੇਸ਼ਨਖਾਨਿ ਚ
ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ: ਨੱਕ, ਵਾਲ ਅਤੇ ਨਖ।