ਕਰਪਤ੍ਰਸਮਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਕਰਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਕਮ੍
ਉਹ ਤੇਜ਼ ਪੱਤੇ ਵਰਗਾ ਛੂਹਾ ਤੇ ਹੱਥ ਦੇ ਹੋਰ ਛੂਹੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਗਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਗਰ੍ਭਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਗਰਭ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਥਿਪਟ੍ਟਤੁਲਾਸ੍ਤਂਭਸ੍ਨਾਯੁਬਂਧੇਨ ਯਂਤ੍ਰਿਤਮ੍
ਹੱਡੀਆਂ, ਪਰਤਾਂ, ਥੰਮਾਂ ਤੇ ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਭਿਤ੍ਤਿਸੁਸਂਬਦ੍ਧਂ ਛਨ੍ਨਂ ਰੋਮ ਤृਣੈਰਪਿ
ਸੱਤ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ, ਵੱਲਾਂ ਤੇ ਘਾਹ ਵਰਗੇ ਰੋਮਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ।
ਓष੍ਠਦ੍ਵਯਕਪਾਟਂ ਚ ਦਂਤਾਰ੍ਗਲਵਿਮੁਦ੍ਰਿਤਮ੍
ਦੋ ਹੋਠਾਂ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨੇ ਬੰਦ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
ਜਰਾਸ਼ੋਕਸਮਾਵਿष੍ਟਂ ਕਾਲਵਕ੍ਤ੍ਰਾਨਲਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸਂਜਾਯਤੇ ਪੁਂਸੋ ਦੇਹਗੇਹਮਿਦਂ ਦ੍ਵਿਜ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ਸਰੀਰ-ਘਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਚ ਨਰਕਮਾਸ੍ਤੇ ਸਂਸਾਧਯਨ੍ਨਪਿ
ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁਕਤੀ, ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਰੀਰਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਂ ਪੁਨਰਿਚ੍ਛਾਮਿ ਤਦ੍ਵਦ
ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੜ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੱਸੋ।
ਪਾਦਮੂਲਂ ਚ ਪਾਤਾਲਂ ਪ੍ਰਪਦਂ ਚ ਰਸਾਤਲਮ੍
ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਪਾਤਾਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਰਸਾਤਲ ਨਾਲ।
ਤਲਾਤਲਂ ਤਥਾ ਗੁਲ੍ਫੌ ਜਂਘੇ ਚਾਸ੍ਯ ਮਹਾਤਲਮ੍
ਗੁਲ੍ਹਾ ਵਿਚ ਤਲਾਤਲ ਹੈ, ਤੇ ਪਿੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਮਹਾਤਲ ਹੈ।
ਨਾਭਿਂ ਮਹੀਤਲਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਭੁਵਰ੍ਲੋਕਮਥੋਦਰਮ੍
ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਭੁਵਰਲੋਕ।
ਨੇਤ੍ਰੇ ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਲੋਕਂ ਸ਼ੀਰ੍षਦੇਸ਼ਂ ਵਦਂਤਿ ਚ
ਅੱਖਾਂ ਤਪੋਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾਤ੍ਰ ਧਾਤਵਃ ਸਪ੍ਤ ਨਾਮਤਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧ ਮੇ
ਇੱਥੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੋ।
ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਮਤ੍ਰ ਸ਼ਤਾਨਿ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤ੍ਰੀਣਿ षष੍ਟ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਚ
ਇੱਥੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਹੈ।
षਟ੍ਪਂਚਾਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਨਵੈਵ ਤੁ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਨੌ ਹੋਰ ਹਨ।
ਸਾਰ੍ਧਾਭਿਸ੍ਤਿਸृਭਿਸ਼੍ਛਨ੍ਨਂ ਸਮਂਤਾਦ੍ਰੋਮਕੋਟਿਭਿਃ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੇ ਅੱਧ ਵਾਰੀ ਵਧੇਰੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
षਡਂਗਾਨਿ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ ਕਥ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ 1.2.50.
ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਛੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਸੁਣੋ।
ਅਂਤ੍ਰਾਣ੍ਯਤ੍ਰ ਤਥਾ ਤ੍ਰੀਣਿ ਸਾਰ੍ਧਵ੍ਯਾਮਤ੍ਰਯਾਣਿ ਚ
ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਆਂਤਾਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ ਹਥ ਹੈ।
ਊਰ੍ਧ੍ਵਨਾਲਮਧੋਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਹृਦਿ ਪਦ੍ਮਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ
ਉਪਰਲਾ ਸਿਰਾ ਨਾਲਾ ਹੈ, ਹੇਠਲਾ ਸਿਰਾ ਮੂੰਹ ਹੈ; ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਮਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਜ੍ਜਾਤੋ ਮੇਦਸਸ਼੍ਚੈਵ ਵਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਦ੍ਵਿਜ
ਮੱਜ ਤੋਂ, ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਤੇ ਵਸਾ ਤੋਂ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ,
ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਰਮਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਗਰ੍ਤਾ ਦ੍ਵ੍ਯਂਜਲਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਇੱਥੇ ਆਖਰੀ ਖੂਨ ਦੀ ਖੋਹ ਦੋ ਮੋਠੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੀਵਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸਪ੍ਤ ਪਂਚ ਮੂਰ੍ਧਾਨਮਾਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤ ਸੀਵਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਿਰ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।
ਨਾਡ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਂਤੇ ਨਾਭਿਪਦ੍ਮਾਤ੍ਤਥਾਤ੍ਰ ਚ
ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਇੱਥੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕੰਵਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਾਸਿਕਾਦ੍ਵਾਰਮਾਸਾਦ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇ ਦੇਹਵਰ੍ਧਨੇ
ਨੱਕ ਦੇ ਰਾਹ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵਾਧੂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਨਾਸ਼੍ਚ ਉਦਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਏਵ ਚ
ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ ਵੀ ਹਨ।
ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ਼੍ਚੈਵ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋ ਹ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਮ੍
ਸਾਂਸ ਲੈਣ ਅਤੇ ਛੱਡਣ, ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ੀ।
ਤ੍ਯਾਗੋ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣਾਂ ਗਰ੍ਭਵਿਸ੍ਰਵਣਂ ਤਥਾ 1.2.50.
ਵਿਸਰਜਨ ਵਿਣ, ਮੂਤਰ, ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਗਰਭ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਵੀ।
ਸਮਾਨੋ ਧਾਰਯਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਵਿਵੇਚਯਤਿ ਚਾਪ੍ਯਥ
ਸਮਾਨ ਖਾਣਾ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਪ੍ਰਦੋਦ੍ਗਾਰੇ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਇਹ ਬੋਲ ਚਲਣ, ਡਕਾਰ ਆਉਣ ਅਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।