ਅਰੁਣੇਸ੍ਮਿਨ੍ਮਹਾਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਦੇਹਿਭਿਰ੍ਲਬ੍ਧਜਨ੍ਮਭਿਃ
ਇਸ ਅਰੁਣ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ 'ਚ, ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—
ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮੁਕ੍ਤਦੇਹਾਨਾਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਕਰ੍ਮਣਾ 1.3.2.7.
ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਿਹੜੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਕਰਮ ਨਾਲ—
ਅਯੋਧ੍ਯਾਂ ਮਥੁਰਾਂ ਮਾਯਾਂ ਕਾਸ਼ੀਂ ਕਾਂਚੀਮਵਂਤਿਕਾਮ੍
ਅਯੋਧਿਆ, ਮਥੁਰਾ, ਮਾਇਆ, ਕਾਸ਼ੀ, ਕਾਂਚੀ ਤੇ ਅਵੰਤਿਕਾ—
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਵਂਤਂ ਚ ਸ਼ਿਲਾਦਪੁਤ੍ਰਂ ਮृਕਣ੍ਡੁਸੂਨੁਃ ਪੁਨਰਪ੍ਯੁਵਾਚ
ਇਹ ਗੱਲ ਆਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਿਲਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਮੁੜ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਮਾਰ੍ਕਂਡੇਯ ਤ੍ਵਯਾ ਮਨ੍ਯੇ ਮਯਿ ਨ੍ਯਸ੍ਤੋ ਮਹਾਨ੍ਭਰਃ
ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਭਾਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਨੇ ਕੁਤੂਹਲਾਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਂ ਮਨਸ੍ਤਵ ਮਹਾਮਤੇ
ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੈ।
ਕਥਂ ਵਾ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਵਕ੍ਤੁਂ ਜਾਨਾਨਰਪਿ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਤਃ
ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ?
ਕਥਂ ਵਾ ਸ਼੍ਰੁਤਮਪ੍ਯੇਤਦਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯਰਸਭਾਵਿਤੈਃ
ਜਾਂ, ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਜਿਹੜੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਇਦਾਨੀਂ ਸ੍ਮਰ ਚਿਤ੍ਰਂ ਤੁ ਚਰਿਤ੍ਰਂ ਸ੍ਮਰਵੈਰਿਣਃ
ਹੁਣ ਤੂੰ ਕਾਮ ਦੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਅਜੀਬ ਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ।
ਅਦ੍ਭੁਤਂ ਸ਼ਿਵਚਾਰਿਤ੍ਰਮਾਸ੍ਕਂਦਿਤਮਨੋਹਰਮ੍
ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਚਰਿੱਤਰ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇ ਮਨ ਮੋਹਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਤਥਾਪ੍ਯੇष ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਹਮਂਸ਼ਾਂਸ਼ੇਨ ਯਥਾਮਤਿ
ਫਿਰ ਵੀ, ਜਿੰਨਾ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਪੁਰਾਦਿਦੇਵਕਲ੍ਪਾਦੌ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਮੇਂ 'ਚ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਸਨ।
ਉਦ੍ਭਾਵਿਤਂ ਚ ਤਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ੍ਰष੍ਟੁਂ ਪਾਤੁਂ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਉਹ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰਚਿਆ, ਤੇ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਸृਜਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂਗੇਨ ਤ੍ਰ੍ਯਂਬਕਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਮ੍ 1.3.2.8.
ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਉਪਜਾਇਆ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਰਜਸਾ ਵਿष੍ਣੁਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸਮਯੂਯੁਜਤ੍
ਉਹ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਰਜੋ ਗੁਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਤੋ ਗੁਣ ਦਿੱਤਾ।
ਈਸ਼ਾਤੇ ਸਰ੍ਵਜਗਤਾਂ ਸृष੍ਟਿਰਕ੍ਸ਼ਾਵਿਧਾਨਯੋਃ
ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਚਨਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਦਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂਗੁष੍ਠਾਤ੍ਸृष੍ਟ੍ਯੈ ਪ੍ਰਾਵਰ੍ਤਯਦ੍ਵਿਧਿਃ
ਸਿਰਜਣਹਾਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਂ ਨਿਰਮਾਤ੍ਸ੍ਵਯਂ ਚ ਕਮਲਾਸਨਃ
ਕਮਲ-ਆਸਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
ਮਰੁਤਃ ਫਣਿਨੋ ਗृਧ੍ਰਾ ਗਂਧਰ੍ਵਾਸਰਸੋऽਪਿ ਚ
ਮਰੁਤ, ਸੱਪ, ਗਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਵੀ ਉਥੋਂ ਹੀ ਉਪਜੇ।
ਨਾਨਾਜ੍ਞਾਤਿਤ੍ਵਮਾਪਾਦ੍ਯ ਨਾਨਾਕਰ੍ਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਾਃ
ਉਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਪੁਲਹਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ
ਪੁਲਸਤਯ ਅਤੇ ਪੁਲਹਾ ਤੋਂ ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਜਨਮੇ।
ਭृਗੋਰਗ੍ਨਿਃ ਸਮੁਦਭੂਚ੍ਚ੍ਯਵਨਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥਰ੍षਯਃ ਯਤ੍ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰੈਰ੍ਭੁਵਨਮਿਦਮਾਪੂਰ੍ਯਤੇऽਖਿਲਮ੍
ਭਰਿਗੁ ਤੋਂ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਤੇ ਚਯਵਨ ਆਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਭਰ ਗਿਆ।
ਏਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾऽऽਤ੍ਮਜੈਃ ਸ੍ਵੀਯੈਰਿਦਮਾਪੂਰਯਜ੍ਜਗਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁਤ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਚ੍ਯੁਤੋऽਪਿ ਭृਗੋਃ ਪੁਤ੍ਰੀਮੁਦ੍ਵਾਹ੍ਯ ਕਮਲਾਲਯਾਮ੍ 1.3.2.8.
ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਵੀ ਭਰਿਗੁ ਦੀ ਧੀ, ਕਮਲ-ਵਾਸਣੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਲਿਆ।
ਸृष੍ਟਿਸ੍ਥਿਤਿਭ੍ਯਾਂ ਦ੍ਰੁਹਿਣਾਬ੍ਜਨਾਭੌ ਸ੍ਵਾਧੀਨਤਾਂ ਨੂਨਮੁਪਾਗਤਾਭ੍ਯਾਮ੍
ਸਿਰਜਣ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕਰਕੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਤੇ ਕਮਲ-ਨਾਭੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ।
ਵਿਰਂਚ੍ਯਪ੍ਯੁਤਯੋਰਾਸੀਦ੍ਵਿਵਾਦੋ ਮੋਹਸਂਭਵਃ
ਵੀਰੰਚੀ ਤੇ ਉਤਯਾ ਵਿਚ ਵੀ ਮੋਹ ਤੋਂ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਰਜੋਵਿਕਾਰਾਭ੍ਯਧਿਕੋ ਬਾਹ੍ਯੇ ਨੀਲ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਃ
ਰਜੋਗੁਣ ਵਧ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਉਭਰ ਆਇਆ।
ਪਿਤਾਮਹਸ੍ਯ ਲੋਕਾਨਾਂ ਕਿਮੇਵਮਤਿਮੋਹਿਤਃ
ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਇਹਨਾ ਭਟਕਾਵਾ ਕਿਉਂ ਆ ਗਿਆ?
ਤ੍ਵਤ੍ਤ ਏਵੋਦਿਤੌ ਦੈਤ੍ਯੌ ਨਿਹਤ੍ਯ ਮਧੁਕੈਟਭੌ
ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਦੈਤ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।
ਤ੍ਵਾਮੇਵ ਸृਜਤੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਬਹੁਧਾ ਮਮ ਵੇਧਸਃ
ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਰਚਦਾ ਹੈ।