ਪਾਤਾਲਭੁਵਨੇ ਦੈਤ੍ਯਂ ਨਿਸ਼ੁਂਭਂ ਸ ਮਹਾਬਲਮ੍
ਪਾਤਾਲ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਬਲੀ ਦੈਤ ਨਿਸੁੰਭ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ।
ਦੇਵਗਂਧਰ੍ਵਸਿਦ੍ਧਾऽऽਦ੍ਯਾਨ੍ਸਰ੍ਪਰਾਕ੍ਸ਼ਸਮਾਨੁषਾਨ੍
ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਸੱਪਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ।
ਏਵਂ ਜਲਂਧਰਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਦੇਵਾਨ੍ਸ੍ਵਵਸ਼ਵਰ੍ਤਿਨਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਤੋ ਨੈਵ ਦੁਃਖੀ ਨੈਵ ਕृਤਸ੍ਤਥਾ
ਕੋਈ ਵੀ ਰੋਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਏਵਂ ਮਹੀਂ ਸ਼ਾਸਤਿ ਦਾਨਵੇਂਦ੍ਰੇ ਧਰ੍ਮੇਣ ਸਮ੍ਯਕ੍ਚ ਦਿਦृਕ੍ਸ਼ਯਾऽਹਮ੍
ਜਦੋਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸਰਤਾਜ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਤੇ ਸੱਚੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ।
ਸਂਪ੍ਰਹਸ੍ਯ ਤਦਾ ਵਾਕ੍ਯਂ ਸ੍ਨੇਹਪੂਰ੍ਵਂ ਚ ਵੈ ਨृਪ
ਫਿਰ ਉਹ ਹੱਸ ਕੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਗੱਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖੀ।
ਕੁਤ ਆਗਮ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਕਿਚਿਦ੍ਦृष੍ਟਂ ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰਭੋ
ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ? ਕੀ ਤੂੰ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ, ਪ੍ਰਭੂ?
ਤਤ੍ਰੋਮਯਾ ਸਮਾਸੀਨਂ ਦृष੍ਟਵਾਨਸ੍ਮਿ ਸ਼ਂਕਰਮ੍
ਉਥੇ ਮੈਂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।
ਯੋਜਨਾਯੁਤਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਮਹਾਵਨੇ
ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜੇ ਕਲਪਵ੍ਰੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ,
ਤਦ੍ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਹਦਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯਂ ਵਿਸ੍ਮਯੋ ਮੇऽਭਵਤ੍ਤਦਾ
ਉਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਤਦਾ ਤਵਾऽਪਿ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਸਮृਦ੍ਧਿਃ ਸਂਸ੍ਮृਤਾ ਮਯਾ
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ।
ਤ੍ਵਤ੍ਸਮृਦ੍ਧਿਮਿਮਾਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਸ੍ਤ੍ਰੀਰਤ੍ਨਰਹਿਤਾਂ ਧੁਵਮ੍
ਤੇਰੀ ਇਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰਤਨ ਤੋਂ ਵੰਜਾ ਹੈਂ,
ਅਪ੍ਸਰੋਨਾਗਕਨ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਯਦ੍ਯਪਿ ਤ੍ਵਦ੍ਵਸ਼ੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਨਾਗ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ,
ਯਸ੍ਯਾ ਲਾਵਣ੍ਯਜਲਧੌ ਨਿਮਗ੍ਨਸ਼੍ਚਤੁਰਾਨਨਃ
ਉਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਹਣੀਅਤਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚੌਹਾਂ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਵੀ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ,
ਵੀਤਰਾਗੋऽਪਿ ਹਿ ਯਥਾ ਮਦਨਾਰਿਃ ਸ੍ਵਲੀਲਯਾ 2.4.17.
ਮਦਨ ਦੇ ਵੈਰੀ, ਜੋ ਰਾਗ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ,
ਯਸ੍ਯਾਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਰੂਪਂ ਧਾਤਾऽਪਿ ਸਰ੍ਜਨੇ
ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਧਾਤਾ ਵੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਅਤਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਰਤ੍ਨਸਂਭੋਕ੍ਤੁਃ ਸਮृਦ੍ਧਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਾ ਵਰਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਬਣ ਗਈ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਮਾਮਂਤ੍ਰ੍ਯ ਗਤੇ ਸਤਿ ਸ ਦੈਤ੍ਯਰਾਟ੍
ਇਹ ਗੱਲ ਆਖ ਕੇ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ—
ਅਥ ਸਂਪ੍ਰੇषਯਾਮਾਸ ਸ ਦੂਤਂ ਸਿਂਹਿਕਾਸੁਤਮ੍
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਹਿਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਭੇਜਿਆ।
ਕੈਲਾਸਮਗਮਦ੍ਰਾਹੁਃ ਕੁਰ੍ਵਞ੍ਛੁਕ੍ਲੇਂਦੁਵਰ੍ਚਸਮ੍
ਰਾਹੂ ਚਮਕਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਕੈਲਾਸ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
ਨਿਵੇਦਿਤਸ੍ਤਦੇਸ਼ਾਯ ਨਂਦਿਨਾ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਸਃ
ਨੰਦੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਮਦ ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਸਰ੍ਵਰਤ੍ਨੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਤ੍ਵਮਾਜ੍ਞਾਂ ਸ਼ृਣੁ ਵृषਧ੍ਵਜ
ਹੇ ਵੱਛ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ।
ਸ੍ਮਸ਼ਾਨਵਾਸਿਨੋ ਨਿਤ੍ਯਮਸ੍ਥਿਭਾਰਵਹਸ੍ਯ ਚ
ਉਹ ਜੋ ਸਦਾ ਸਮਾਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ।
ਅਹਂ ਰਤ੍ਨਾਧਿਨਾਥੋऽਸ੍ਮਿ ਸਾ ਚ ਸ੍ਤ੍ਰੀਰਤ੍ਨਸਂਜ੍ਞਿਕਾ
ਮੈਂ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹਾਂ, ਤੇ ਉਹ ਔਰਤ ਰਤਨ-ਨਾਮੀ ਹੈ।
ਅਭਵਤ੍ਪੁਰੁषੋ ਰੌਦ੍ਰਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਸ਼ਨਿਸਮਸ੍ਵਨਃ ।। 2.4.17.
ਉਥੇ ਇਕ ਡਰਾਉਣਾ ਮਨੁੱਖ ਉੱਠਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਸੀ।
ਸਿਂਹਾਸ੍ਯਃ ਪ੍ਰਲਲਜ੍ਜਿਹ੍ਵਃ ਸ ਜ੍ਵਲਨ੍ਨਯਨੋ ਮਹਾਨ੍
ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਜੀਭ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਦੀਆਂ ਸਨ।
ਸ ਤਂ ਖਾਦਿਤੁਮਾਯਾਂਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰਾਹੁਰ੍ਭਯਾਤੁਰਃ
ਜਦ ਰਾਹੂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਣ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ।
ਸ ਚ ਰਾਹੁਰ੍ਮਹਾਬਾਹੋ ਮੇਘਗਮ੍ਭੀਰਯਾ ਗਿਰਾ
ਤੇ ਰਾਹੂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ—
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਮਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਖਾਦਿਤੁਂ ਸਮੁਪਾਗਤਃ
ਹੇ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਖਾਣ ਆਏ ਹੋ।
ਨੈਵਾऽਸੌ ਵਧ੍ਯਤਾਮੇਤਿ ਦੂਤੋऽਯਂ ਪਰਵਾਨ੍ਯਤਃ
ਇਹ ਮਾਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਦੂਤ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਚ ਹੈ।