ਕਪਿਲ ਉਵਾਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਂਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵੇਦਾਦ੍ਵੇਦਮੂਲਮਿਦਂ ਜਗਤ੍
ਕਪਿਲ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਾਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵੇਦ ਤੋਂ ਹੀ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਮੂਲ ਵੀ ਵੇਦ ਹੀ ਹੈ।
ਬਿਲ੍ਵ ਉਵਾਚ ਸਂਸਾਰੇ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਃ ਸਮਰ੍ਥਾ ਲੋਕਪਾਲਨੇ
ਬਿਲਵ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਰਾਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।
ਪਿਤਰਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਾਂ ਤੁ ਕਿਂ ਤ੍ਵਂ ਬਿਲ੍ਵ ਨ ਮਨ੍ਯਸੇ
ਕੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ, ਬਿਲਵ?
ਏਵਂ ਕੌਤੂਹਲੇ ਜਾਤੇ ਕਪਿਲੋ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਃ ੫.੨.੮੩.
ਜਦੋਂ ਐਸਾ ਜਿਗਿਆਸਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਕਪਿਲ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ—
ਵਜ੍ਰੇਣ ਸ ਦ੍ਵਿਧਾ ਛਿਨ੍ਨਃ ਕਪਿਲੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ਯਯਾ
ਕਪਿਲ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਵਜਰ ਨਾਲ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।
ਸ੍ਤੁਤੋऽਹਂ ਵਿਵਿਧੈਃ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰੈਃ ਸਮ੍ਯਗਾਰਾਧਿਤੋ ਹ੍ਯਹਮ੍
ਮੈਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਜਃ ਸਮਾਗਤੋ ਬਿਲ੍ਵਂ ਪੁਨਃ ਸਖ੍ਯਮਭੂਤ੍ਤਯੋਃ
ਦੁਜਾਤੀ ਫੇਰ ਮਿਲਿਆ, ਬਿਲਵਾ ਨਾਲ਼ ਉਸਦੀ ਦੋਸਤੀ ਮੁੜ ਬਣ ਗਈ।
ਵਾਮਪਾਦੇਨ ਚਾਪ੍ਯੇਨਂ ਬਿਲ੍ਵੋ ਵਿਪ੍ਰਮਤਾਡਯਤ੍
ਫਿਰ ਬਿਲਵਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਨਾਲ਼ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰੀ।
ਨ ਮृਤਿਂ ਨ ਵ੍ਯਥਾਂ ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਜ੍ਰਮਕਰੋਤ੍ਪੁਨਃ
ਉਸ ਮਾਰ ਨੇ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਜਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਮੌਤ ਆਈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਦਰਦ ਹੋਇਆ।
ਨਾਰਾਯਣਮਥਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਾਮਾਸ ਚੇਪ੍ਸਿਤਮ੍ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਪ੍ਰਣਤੋ ਵਿष੍ਣੁਮਿਦਂ ਦੇਵਿ ਮਹਾਮਨਾਃ
ਫਿਰ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਮੰਗੀ, ਤੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ:
ਸਖਾ ਮਮ ਹृषੀਕੇਸ਼ ਸ ਚ ਮਾਮਾਹ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ
"ਹੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਉਹ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ।"
ਪਿਸ਼ਾਚਸ੍ਯਾਪਿ ਯਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਨ ਚੈਵਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍
"ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਪਿਸਾਚ, ਨਾ ਯਕਸ਼, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਕੋਈ—"
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਬਿਲ੍ਵੇਨ ਸ ਦੇਵਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ
ਇਹ ਗੱਲ ਬਿਲਵਾ ਵਲੋਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ—
ਸ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਂ ਦੇਵਂ ਕਪਿਲੇਨ ਪ੍ਰਪੂਜਿਤਃ ।। ੫.੨.੮੩.
ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਤੇ ਕਪਿਲ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ।
ਭਗਵਨ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਵੇਦਵੇਦਾਂਗਪਾਰਗ
"ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ—"
ਪ੍ਰਸਾਦਿਤੋऽਹਂ ਬਿਲ੍ਵੇਨ ਨृਪੇਂਦ੍ਰੇਣ ਪੁਨਃਪੁਨਃ
"ਮੈਂ ਬਿਲਵਾ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਵਲੋਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।"
ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਬਿਭੇਮੀਤਿ ਬ੍ਰੂਹਿ ਤਸ੍ਮਾਦਨੁਗ੍ਰਹਾਤ੍
"ਤੂੰ ਆਖਿਆ ਸੀ, 'ਮੈਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ।' ਮੇਹਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਉਸਨੂੰ ਆਖ।"
ਕਪਿਲਸ੍ਤ੍ਵੇਵਮੁਕ੍ਤੋ ਵੈ ਵਿष੍ਣੁਨਾ ਮਧੁਰਂ ਵਚਃ
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਪਿਲ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ:
ਨਾਹਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਬਿਭੇਮੀਤਿ ਤੇਨੋਕ੍ਤਂ ਨੋਚ੍ਯਤੇ ਮਯਾ ਉਵਾਚ ਚਕ੍ਰਮੁਦ੍ਯਮ੍ਯ ਭਯਂ ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍
"ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਆਖਾਂਗਾ ਕਿ 'ਮੈਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ।' ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਚੱਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਡਰ ਦਿਖਾਇਆ।
ਨ ਚੇਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਸਿ ਭੀਤੋऽਹਂ ਚਕ੍ਰਂ ਤੇ ਪ੍ਰਹਰਾਮਿ ਵੈ
"ਜੇ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਆਖੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ, ਡਰ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਵਾਰਾਂਗਾ!"
ਕਪਿਲ ਉਵਾਚ ਕਿਂ ਵृਥਾ ਪ੍ਰਿਯਚਕ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋ ਕ੍ਲੇਸ਼ਮਿਹੇਚ੍ਛਸਿ
ਕਪਿਲ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਤਕਲੀਫ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?"
ਤਤਃ ਸ ਮੁष੍ਟਿਮਾਦਾਯ ਕੁਸ਼ਾਨਾਂ ਕਪਿਲਸ੍ਤਦਾ
ਫਿਰ ਕਪਿਲ ਨੇ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਦੀ ਇਕ ਮੁੱਠ ਚੁੱਕੀ।
ਅਦ੍ਯ ਗਰ੍ਵਂ ਚ ਦਰ੍ਪਂ ਚ ਬਲਂ ਯਚ੍ਚ ਤਵਾਦ੍ਭੁਤਮ੍
"ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਗਰੂਰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਅਜੀਬ ਤਾਕਤ—"
ਤਤੋ ਯੁਦ੍ਧਂ ਸਮਭਵਤ੍ਤੁਮੁਲਂ ਲੋਮਹਰ੍षਣਮ੍ ੫.੨.੮੩.
ਫਿਰ ਉਥੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਰੋਮਾਂ ਖੜੇ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ।
ਦਿਵ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਕੁਸ਼ਾਨਾਂ ਚ ਯੁਦ੍ਧਂ ਸਮਭਵਦ੍ਦृਢਮ੍
ਦਿਵਤੇਆਂ ਦੇ ਅਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੂਸ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ।
ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਂਤਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸੁਰੈਃ ਪਰਿਵृਤਸ੍ਤਦਾ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
ਭਗਵਨ੍ਭੂਤਭਵ੍ਯੇਸ਼ ਭਵਬਂਧਭਯਾਪਹ
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਹਰੇਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ!
ਸਮਾਰਾਧ੍ਯ ਜਗਨ੍ਨਾਥ ਸ਼ਕ੍ਰਾ ਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦਿਵੌਕਸਃ
ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਇੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।
ਆਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਤਂਬਪਰ੍ਯਂਤਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਚਰਾਚਰਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਘਾਸ ਦੀ ਪਤੀ ਤੱਕ, ਤਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵ ਹਨ,
ਤੇਨੈਕੇਨ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਸਰ੍ਵਗੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਲੋਂ ਹੀ ਹੈ।