ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਤਨੇ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧੁੰਦ ਵਰਗੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਉੱਤਮ ਜੀਵ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਹ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਚਾਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਾਏ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਮਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਅਵੰਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਥੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਅਵੰਤੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਾਤਮਤਾ' ਨਾਮਕ ਸੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ, ਵਿਆਸ ਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਅਵੰਤੀ ਖੰਡ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਕੰਦ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਸ਼੍ਰੀ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: "ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸੋ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸਥਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਯਮੁਨਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਭਾਗਾ, ਵਿਤਸਤਾ ਅਤੇ ਅਮਰਕੰਟਕ ਉੱਤੇ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੇਦਾਰ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਕਾਇਆਵਰੋਹਣ ਵੀ ਉਲੇਖਣਯੋਗ ਹਨ। ਇਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਕਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਧਨ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਲਿੰਗ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੇਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਅ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੀਲਗੰਗਾ ਚੌਥੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਗੰਗਾ ਨਾਲੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਧੀਕ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿੱਧ ਲਿੰਗ ਹਨ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਯ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਵਣ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਤਦ ਇਹ ਖੇਤਰ, ਜੋ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਵਿਸ਼ਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਸ੍ਤਿਏਸ਼ਵਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਮਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਅਗਸ੍ਤਿਏਸ਼ਵਰ ਕਿਉਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?" ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਹੱਥੋਂ ਹਰਾਏ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਇਕ ਵਾਰੀ, ਉਹ ਹਤਾਸ਼ ਦੇਵਤੇ ਇਕ ਐਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਪਾਸ ਜਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਦਾਨਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਗਿਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਇੰਝ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਗਸ੍ਤਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਤੇਜਸਵੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਅਗਸ੍ਤਿ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਦੈਤਯ ਸੜ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਵੰਤੀ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲ ਵਨ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਾਤਮਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਅਗਸ੍ਤਿਏਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵਰਨਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।