ਪਿਆਰੇ ਵਿਅਾਸ ਜੀ, ਉੱਤਰ ਦਰਵਾਜੇ 'ਤੇ ਦਰਦੁਰੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਮਹਾਕਾਲ ਵਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਈ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਵਿਅਾਸ ਜੀ, ਮਹਾਕਾਲ ਵਨ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ; ਉਹ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ। ਹਰ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨੌਂ ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਰਾਦਿਤਯ, ਫਿਰ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ, ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ-ਇਸ਼ਵਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰੇਸ਼ਵਰ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਾਂ ਰਾਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰਾਜ ਲੈ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ 'ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਅਾਸ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਲੋਂ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ, ਗਰੀਬੀ ਜਾਂ ਦੁਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਅਵੰਤਿਕਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਘੇਰਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ-ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਵੰਤਿ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਪਰ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਇੱਥੇ ਕਿੰਨੇ ਤੀਰਥ ਹਨ? ਉਮਾ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ, ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਵੀ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ, ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਕਿਨਨਰਾਂ ਵਲੋਂ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ ਛੋਟੇ ਬੂੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਅਾਸ ਜੀ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਪਰ ਮੁਖ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਯਮਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰੇ, ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ ਜੇਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਖ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਅਵੰਤਿ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੇਕ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪੂਣ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਵੰਤਿਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਵਿਅਾਸ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਵੇਂ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅਵੰਤੀ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਸੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਕ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸ਼੍ਰੀ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਥਾਂ ਦੱਸੋ ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਯਮੁਨਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਵਿਤਸਤ, ਨਰਮਦਾ (ਅਮਰਕੰਟਕ 'ਤੇ), ਕੇਦਾਰ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਕਾਯਾਵਰੋਹਣ—ਇਹ ਸਭ ਤੀਰਥ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮਹਾਕਾਲ ਜੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਸਾੜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਅਵੰਤਿਕਾ ਖੇਤਰ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਬਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।