ਮਹਾਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਬਹੁਤ-ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਪੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਭੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਚੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਬੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਲੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਪੂਸ਼ਪਦੰਤੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਫਿਰ ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਉਹ ਸਵਪਨੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰੇਸ਼ਵਰ, ਸੁਵਰਨਜਲੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਮਨ:ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਰਵਾਸੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਨਾਗਚੰਦੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਤਾਲੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਗੁਪਤੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸਾਹਸ੍ਰਾਭਿਧਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਉਹ ਗਦਾਧਰੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਵੈਜਨਾਥ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਸੋਮਨਾਥੇਸ਼ਵਰ, ਫਿਰ ਘੁਸ਼ਮੇਸ਼ਵਰ, ਭੀਮਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਘੰਟੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਉਸ਼ਰੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਚੰਦਰਾਦਿਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਵਲਮੀਕੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ। ਵਿਘਨਹਸਤੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਚੰਚਲੇਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਣੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਥੁਕੇਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਨੁਮਤਕੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਦੁਕੇਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਾਲੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਵਿਅਕਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਦੁਆਰਪਾਲ ਵੀ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਦੁਆਰ ਤੇ ਕਾਇਆਵਰੋਹਣੇਸ਼ਵਰ ਹਨ। ਫਿਰ ਉੱਤਰੀ ਦੁਆਰ ਤੇ ਦਰਦੁਰੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਮਹਾਕਾਲ ਵਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਮਹਾਕਾਲ ਵਨ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਹਰ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਤੀਰਥ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਨਾਂਅ ਤੇ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨੌਂ ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਰਣਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਰਾਦਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਾਂ ਰਾਜ ਦਿੰਦੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਲੈ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ, ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਪੁੱਤਰਹੀਣ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ, ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਵੰਸ਼ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਵੰਤਿ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕਿੰਨੇ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ? ਉਮਾ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਵੀ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਓ। ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਵਿਅਕਤੀ, ਮੈਨੂੰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਤੀਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।