ਸੰਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਥਾਂ ‘ਮਾਰੁਤੀ’ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਯਜਨਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਉੱਥੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਲੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ। ਉਹ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਲੋਕ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਯਵਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਚਯਵਨੇਸ਼्वर ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਯਵਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਭਗਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤਿ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਵਿਆਸ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ‘ਕਸ਼ਾਤਾ ਸੰਗਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਹਜ਼ਾਰ ਕਪਿਲਾ ਗਾਊਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ‘ਗਯਾ’ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨਿੱਤਨਵੀਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਯਵਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਗਿਰੀ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਕਾਲਵਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ? ਕੇਵਲ ਇਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਿਤਰ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਐਸਾ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ, ਉੱਥੇ ਧਰਮ ਚਾਰੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਧਰਤੀ ਉੱਪਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੁੱਧ ਵਧੀਆ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਵੈਸ਼ਯ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਰਹਿੰਦੇ। ਵੇਦ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਧਾਰਤ ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਤੇ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਨ ਕਦੇ ਬੁਰਾ ਆਚਰਨ, ਨ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਜਾਂ ਵਿਧਵਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ। ਔਰਤਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਗੁਣਵਾਨ, ਤੇ ਪਤੀ-ਵ੍ਰਤਾ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਹਰ ਘਰ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਵਨ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਦਾਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਹਰ ਥਾਂ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਐਸਾ ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦੀ ਆਤਮਾ ਧਰਮਕ ਹੈ, ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਆਸ ਨੇ ਅਵੰਤੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਯਜਨ ਕਰੇ। ਉਸਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼—ਚਲਦੀ ਤੇ ਅਚਲ—ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਯਜਨ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕੁਕਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤਦ ਉਹ ਪਿਤਰ, ਪੁਣ੍ਯਵਾਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿਚ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਦਾਦਾ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਥੇ ਗਿਆ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਤ्थਾਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਗਲ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਪੁੰਨ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਇਕੱਠੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।