ਹੇ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡ ਦੇ ਉੱਚੇ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਲ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇੱਥੇ ਦਾਨ, ਵਿਭਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ, ਤੇ ਬਿਸਤਰੇ ਆਦਿ ਦੇਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫਲ ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡ ਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਿਸ਼ਾਚ ਨੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪਿਸ਼ਾਚ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚ ਕੌਣ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ? ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਵਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਜੂਆਰੀ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੱਤਿਆਰਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਮਨਮਾਨਾ, ਚੋਰਾਂ ਨਾਲ ਰਲਣ ਵਾਲਾ, ਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਅਤੇ ਨੀਚ ਆਦਤਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੋਹਣੀ, ਆਕਰਸ਼ਕ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੇ ਘਰ ਵੱਸਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਪਤੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਤਨੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਲਾਵਣਯ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋਈ, ਉਹ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਲਟਕਾ ਕੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉੱਥੋਂ ਬਾਅਦ, ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਕੜੀਆਂ ਦੇ ਹਥੌੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼, ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਅਤੇ ਸੂਈ ਦੇ ਨੱਕ ਵਰਗਾ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਵੀ ਨੀਚ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਦਾ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਖਾਣਾ ਗੰਦੇ ਪਦਾਰਥ, ਪਖਾਨ, ਪੇਸ਼ਾਬ, ਬਾਅਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਖਾਣਾ ਤੇ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਵਾਸ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਖੂਹਾਂ, ਸੁੱਕੀ ਹੋਈਆਂ ਝੀਲਾਂ, ਸੁੱਕੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਰਹਿਤ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤੇ ਹਰੇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਭਦਾ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਵਧੀਆ ਕੁੰਡ ਹੁੰਦਾ, ਉਥੇ ਉਹ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪਿਆਸਾ ਉਥੇ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ। ਉਸ ਪੁੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਪਾਪੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਪਿਸ਼ਾਚ ਰੂਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਤੇਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ “ਪਿਸ਼ਾਚਮੋਚਨੇਸ਼” — ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ — ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਿਪਰਾ ਦੇ ਤੀਰਥ, ਪਿਸ਼ਾਚਮੋਚਨ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਚਮੋਚਨ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਨੀਲਾ ਗੰਗਾ ਕਦੋਂ ਸ਼ਿਪਰਾ ਸਰੋਵਰ 'ਤੇ ਮਿਲੀ? ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨੀਲਾ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਮੰਦੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚਮੋਚਨ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।