ਹੇ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਯਕਸ਼, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਜੀਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਖਵਾਲੇ, ਕਈ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ, ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਅਸਧਾਰਣ ਹੈ—ਉਥੇ ਦਿਵਿਆ ਵਰਖਸ਼ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਿਜਾਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮੋਰ ਨੱਚਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕੋਇਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ “ਸੁੰਦਰ” ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ, ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ, ਚਾਹੇ ਅੱਧਾ ਪੱਖਵਾਡਾ ਰਹੇ ਜਾਂ ਪੂਰਾ ਪੱਖਵਾਡਾ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡ ਉੱਤੇ ਵਾਸ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਣਮੋਲ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪੰਛੀ, ਕੀੜਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਉਥੇ ਤਿਲ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਖਟ, ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਵਿਆਸ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ ਕਿ ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡ ਦਾ ਪਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਲ ਕੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਪਿਸ਼ਾਚ ਨੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੰਤਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚ ਕੌਣ ਸੀ? ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸੰਬੰਧ ਬਣਿਆ? ਜਿਸ ਦੀ ਕੇਵਲ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਦੱਖਣ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵਲਾ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜੋ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਜੂਆਰੀ, ਚਾਲਾਕ, ਗੁਰੂ-ਘਾਤੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਘਾਤੀ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਚੋਰਾਂ ਦਾ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਬੁਰਾ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਾਪੀ ਆਚਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜੋ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਤਨੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਜੁਦਾਈ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ, ਉਸ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਤੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਹੋਲ ਵਿੱਚ, ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਗਲ ਫੜ ਕੇ, ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਹੋਰ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਅਤੇ ਸੂਈ ਦੇ ਛੇਤੇ ਵਰਗੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਦਾ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਖਾਣਾ ਗੰਦੇ, ਮਲ-ਮੂਤ੍ਰ, ਬਚੇ-ਕੁਚੇ, ਸੜੇ-ਗਲੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਖੂਹਾਂ, ਪੱਕੀਆਂ, ਸੁੱਕੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੁੰਦਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਕੁੰਡ ਹੁੰਦਾ, ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਪਾਪੀ ਪਿਸ਼ਾਚ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ।