ਸੁਣੋ, ਹੇ ਵਿਅਾਸਾ, ਇਕ ਅਜੀਬ ਰਹੱਸਮਈ ਕਥਾ, ਜਿਸਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ, ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪਾਪ—ਇਹ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਵਰਗਾ ਮਹਾਂਪਾਪ ਵੀ—ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ—ਵਿਅਾਸ, ਜਗਤ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ—all dissolved into nothingness. ਉਸ ਸਮੇਂ, ਇਥੇ ਵੈਕੁੰਠ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸ਼ਿਖਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਿਖਰ ਡਿੱਗਿਆ, ਓਥੇ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਕੁੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਕੁੰਡ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸੀੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੰਸ ਤੇ ਹੋਰ ਜਲਚਰ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਰ ਸੋਹਣਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੁਝ ਤੱਤ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਵੇਦ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪੁਰਾਣ, ਸ਼ਲੋਕ, ਗੀਤ, ਅਤੇ ਅੱਖਰ; ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੰਡ—ਕਲਾ, ਕਾਸ਼ਠਾ, ਮੁਹੂਰਤਾ, ਲਵਾ, ਤ੍ਰੁਟੀ, ਪਲਾ, ਘੜੀ—ਸਾਲ ਤੇ ਯੁੱਗ—all these remain embodied in that sacred pond. ਉਸ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਯਕਸ਼, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਵੀ ਕਈ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਓਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਨਵਾਂ ਕਲਪ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਕੁੰਡ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਰਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵਰਖ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਵਲੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮੋਰ ਨੱਚਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਇਲਾਂ ਮਿੱਠਾ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕੁੰਡ ਸੋਹਣੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਵੀ "ਸੁੰਦਰ" ਪਿਆ। ਉਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਕਤ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਅੱਧਾ ਪੱਖਵਾੜਾ ਜਾਂ ਪੂਰਾ ਪੱਖਵਾੜਾ ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡ ਵਿਚ ਵੱਸੇ, ਉਹ ਅਣਮੋਲ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ, ਕੀੜੇ, ਤੇ ਕੀਟ-ਪਤੰਗ—all attain the abode of Shiva. ਜੋ ਉਥੇ ਤਿਲ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਖਟੀਆ, ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦਾਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਵਿਅਾਸਾ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਲ ਕੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਿਸ਼ਾਚ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਥੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਪਾਪ ਹੋਵੇ, ਇ enven if he is a slayer of a brāhmaṇa, ਉਥੇ ਆ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚ ਕੌਣ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ? ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ ਆਇਆ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਦੇਵਲ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ, ਦੁਜਾ ਜੰਮਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦ੍ਰੋਹੀ, ਜੂਆਰੀ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਦਾ ਹੱਤਿਆਰਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉੱਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥ ਖਾਂਦਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਘਾਤੀ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਚੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਵੈਦ-ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਆਈ। ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋਈ, ਉਹ ਪਤਨੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਪਰ ਖੁਸ਼ ਦਿਲੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸਾਥ ਅੱਗ ਦੀ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਉਹ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ, ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਗਲ੍ਹ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਕੋਲ ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।