ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਕਾਲ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਣਯ, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਗੁਪਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇਥੇ, ਮੇਰੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਨਦੀ ਸ਼ਿਪ੍ਰਾ, ਆਪਣੀ ਭਰਪੂਰ ਧਾਰਾ ਸਮੇਤ, ਇਸ ਅਰਣਯ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਅਰਣਯ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ, ਗਯਾ ਦਾ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋत्तਮ ਦਾ ਸੁਭ ਲੇਕ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮਹਾਕਾਲ ਅਰਣਯ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਪ੍ਰਾ ਨਦੀ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਅਰਣਯ ਵਿੱਚ, ਵਰਾ੍ਹਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਇਥੇ ਜੋ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ, ਪਾਣੀ ਪੀਦਾ ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਅਵੰਤਿ ਨਗਰੀ ਦੇ ਇਸ ਸੋਹਣੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਥਾਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਵਰਗਾ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਕਾਲਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚੱਕਰ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਇਥੇ ਵੈਕੁੰਠ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸ਼ਿਖਰ ਆ ਡਿੱਗਿਆ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸ਼ਿਖਰ ਡਿੱਗਿਆ, ਉਹੀ ਸਮੇਂ ਉਥੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੁੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਕੁੰਡ ਦੀਆਂ ਸੀੜੀਆਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੰਸ, ਜਲਪੰਖੀ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਤੈਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਹੋਰ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਵੇਦ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪੁਰਾਣ, ਸ਼ਲੋਕ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਅੱਖਰ—ਸਭ ਕੁਝ, ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ—ਕਾਲਾ, ਕਾਠਾ, ਮੁਹੂਰਤ, ਲਵਾ, ਤ੍ਰੁਟੀ, ਪਲਾ, ਘੜੀ—ਸਾਲ ਅਤੇ ਯੁੱਗ—all ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਯਕਸ਼, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਵੀ ਕਈ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਉਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਕਲਪ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਰਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਮੋਰ ਨੱਚਦੇ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਕੋਇਲਾਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਸੋਹਣੇ ਰੂਪ ਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ 'ਸੁੰਦਰ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੈਯੰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਅੱਧਾ ਪੱਖਵਾੜਾ ਜਾਂ ਪੂਰਾ ਪੱਖਵਾੜਾ ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡ ਦੇ ਕੋਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ, ਕੀੜੇ ਜਾਂ ਤਿਤਲੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਥੇ ਤਿਲ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ, ਵਿਛੌਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਵਿਆਸ ਜੀ, ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਲ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਸੁਣੋ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਪਿਸਾਚ ਨੂੰ ਇਥੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਥੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਲਈ। ਇਥੇ, ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ—even ਜੇਕਰ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਵੀ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਪਿਸਾਚ ਕੌਣ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਉਸਦਾ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸੰਬੰਧ ਬਣਿਆ? ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਦੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਨਾਂ ਦੈਵਲ, ਜੋ ਦੋਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਜੂਏਬਾਜ਼, ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੱਤਿਆਰਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਅਵੈਧ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਕਾਲ ਅਰਣਯ, ਸ਼ਿਪ੍ਰਾ ਨਦੀ, ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਇਥੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।