ਪਿਆਰੇ ਜੀ, ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਦੋ-ਦੋ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਹਨ। ਕਲਿ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ, ਦੁਆਪਰ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਚਾਰ ਸੌ ਅਤੇ ਕਲਿ ਯੁਗ ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਯੁਗ ਗਿਣਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੌਂ ਬਾਅਦ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੂਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਹਰ ਇੱਕ ਯੁਗ, ਜਦੋਂ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਇਕੱਤਰ੍ਹੱਤਰ (71) ਵਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੋ ਮਾਰਗ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ—ਦੱਖਣਾਯਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰਨਾਯਨ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਨੁ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਦਾ ਇਹ ਚੱਕਰ ਮੁੜ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸੱਚ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਚੱਕਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਰਾਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਉਹ ਸੱਤਰ ਯੁਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਮਨੂਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਵਿਆਸ ਜੀ, ਇਹ ਮਨੂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਵਿਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਭਾਰਤ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਲਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਸ ਜੀ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੁਹਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਹਨ, ਮਰੀਚੀ, ਕਸ਼ਯਪ, ਰੁਦ੍ਰ, ਭਰਗੂ ਆਦਿ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਸ ਜੀ, ਕਲਪ ਦੀ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਯੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਜੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ 'ਪ੍ਰਤਿਕਲਪ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਮਹਾਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਪ, ਹਵਨ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਯਾ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਪਰਾ ਨਦੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨੁਵੰਤਰਾ ਤੱਕ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਨਗਰੀ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਥਾਂ ਲਈ ਭਗਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੜੇ ਧਨਵੰਤ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਪੁਣ੍ਯਕਾਰੀ ਕਥਾ ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼। ਅਤੇ ਸ਼ਿਪਰਾ ਨਦੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਕਥਾ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।