ਪਿਆਰੇ ਵਿਅਾਸ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਕ ਅਤੇ ਆਯੁ ਦੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦੋ ਪੱਖ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਰੁੱਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਗਣਨਾ ਦੇ ਵਿਦਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਅੰਧੇਰਾ ਪੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ, ਸੌ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਾਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰੁੱਤ ਦੀ ਵੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਦਵਾਪਰ ਯੁੱਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਅਤੇ ਸੰਧਿ ਹਿੱਸੇ ਦੋ-ਦੋ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਐਸੇ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਦੇ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ, ਦਵਾਪਰ ਦੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਚਾਰ ਸੌ ਅਤੇ ਕਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਸੌ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਰਚੀ। ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਇਕੱਤਰ੍ਹੱਤਰ (71) ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਗਮਨ ਵੀ ਦੋ ਭਾਗਾਂ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਨੁ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਹੀ ਮਿਆਦ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਗਮਨ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਰਾਤ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਤਰ ਯੁੱਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਤੈਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਮਨੁ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਅਾਸ, ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਲਯਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਾਲਾਂ 'ਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਅਾਸ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਨਾਲ ਏਕ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਉਹ ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਾ, ਮਰੀਚੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਭਰਗੂ ਆਦਿ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਅਾਸ, ਕਲਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਯੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਨਗਰੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬਣੇਗੀ; ਇਹ ਅਟੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਅਾਸ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ 'ਪ੍ਰਤਿਕਲਪ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ।