ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤਪਤੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਨਾਮਕ ਦੈਤ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਉਲਾਹਣੇ ਸਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਤੇ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਉਹੀ ਖਾਣਾ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਹਵਾ ਖਾ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਦੇ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਬੜੀ ਹੀ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਮੰਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?” ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਆਰਜ਼ ਕੀਤੀ, “ਦੇਵਤਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਜੀਵ, ਗੰਧਰਵ, ਭੂਤ, ਸੱਪ, ਰਾਕਸ਼ਸ—all should be under my power...” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਚਾਨਕ ਉਥੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਨੇ ਵੱਡੀ ਹੀ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਲਹਿਰ ਚਲਾਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਚਲਦੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਕਰੇ, ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਹ ਹੱਤਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਯਗਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ, ਨਾ ਸੋਮਾ ਪੀਤਾ। 'ਸ੍ਵਾਹਾ', 'ਸ੍ਵਧਾ', 'ਵਸ਼ਟ' ਦੀ ਉਚਾਰਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ। ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ; ਦਇਆ ਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਕਦਰ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਲਗਭਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਲਗਭਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਦੀ ਪਈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਖੋਜਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹਾਕਾਲਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਅਵੰਤੀ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਦਾਨ-ਪਾਠ-ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ, ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਸਰਤਾਜ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਨਗਰੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਹੁਣ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਕਰੇ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ—ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ—ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸ-ਥਾਨ ਵੀ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤੇ; ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਹਾਰ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਾ ਆਮ ਮਾਨਵਾਂ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਨਸ਼ਟਿ ਦਾ ਉਪਾਉ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਇਸ ਬੁਰੇ ਦੈਤ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਉ ਸੋਚਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇਛਾ ਕਰਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰੋ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਉਥੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ, ਉਸ ਬੁਰੇ ਦੈਤ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ, ਬੁਲ-ਧਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਮਹਾ-ਯਜਨ ਕਰਕੇ, ਪਸ਼ੂ, ਫੁੱਲ, ਪਾਣੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ, ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੁਰਗਾ, ਮੰਗਲਮਈ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁਖ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਕਤ, ਲਾਲ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ, ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਰਕਤ ਤੇ ਮੱਜਾ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ, ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਲੀ, ਮਹਾਂ-ਭੈਸ ਸਵਾਰ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਾਲੀ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੀ, ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਪੂਜਾ ਤੇ ਸਤਿ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਚੰਡੀਕਾ, ਮਿਹਰ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ, ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਤੇ ਕਹਿ ਉਠੀ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਰਹੀ ਹਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੰਗਿਆ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮਹਾ-ਦੈਤ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਚੋਟ ਹੈ, ਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ, ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਲਈ, ਸਰਵੋਤਮ ਅਸਤ੍ਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਖ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਤੇ ਚੰਡੀਕਾ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਰ ਤੱਕ, ਇਹ ਕਥਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਤੇ ਬੁਰੇ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਗਵਾਹੀ ਬਣੀ।