ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਿਥੇ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਸਭ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਜਗਤਪਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਥਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਹੁਣ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹੇਮਸ਼੍ਰਿੰਗਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ ਵਿਆਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਜੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ‘ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ’ ਨਾਮ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਵੰਤੀ ਖੰਡ ਦੇ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਮਹਾ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਵੰਤੀ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜਾਂ ਕੋਲੋਂ ਹਾਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜੋ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਥੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਉਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਭਾਰਗਵ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਗਣ, ਚੌਦਾਂ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਸੀੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਲਾਹੀ ਸਰੋਵਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵਾਸ ਨਹੀਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਰਸਿੰਹਾ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਭੈੰਕਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵਰਾਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਸੁਦੇਵ, ਯਦਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਭਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਤਦ ਇੱਕ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਮਹਾਨ ਕਾਲਵਨ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਥੇ ਇੱਕ ਸੋਹਣੀ ਥਾਂ ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ ਨਾਮ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਜੀਵ, ਦਰਿਆ, ਸਮੁੰਦਰ, ਤਲਾਬ, ਬਾਗ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਵੇਦ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਦਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਹ ਕੁਰੂਭੂਮੀ ਵੱਡੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕਾਸੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਕਾਸੀ ਤੋਂ ਵੀ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗ੍ਰਹਣ, ਲੱਖਾਂ ਜੋਤਿਸ਼ੀ ਸੰਯੋਗ, ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾਵਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਵੇਲੇ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ, ਦੋ ਸੰਕਰਾਂਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਿਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਇਹ ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ ਨਗਰੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਸਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਰਹੇਗਾ। ਜਦ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰੋ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਥਾਂ ਚਾਰੋਂ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਉਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਗਰੀਬ ਸੀ, ਨਾ ਮੰਦਾ, ਨਾ ਮੂਰਖ, ਨਾ ਬੀਮਾਰ, ਨਾ ਵੈਰੀ। ਉਥੇ ਲੋਕ ਦਾਨੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਨੇਕ, ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਜਾਂ ਰੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ। ਉਥੇ ਪਤੀਵਰਤਾ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪਤੀਆਂ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਐਸਾ ਨਗਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਨਗਰੀ ਸਦਾ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਇਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।