ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਡੰਕੇ, ਨਗਾਰੇ ਤੇ ਰਿਣਝਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਗੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਉਠੀ, ਦੇਵਤੇ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਤੇ ਸਿੱਧ—ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਾਰੇ ਯਮਲੋਕ ਦੇ ਸੇਵਕ, ਬਿਨਾ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪਏ। ਦੋ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅਜੈਯੋਧਾ, ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਨਿਰਭੀਕ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇਲੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਚੀਕ ਉਠਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਮਾਯਾਂਤ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਅੱਠ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਥ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਮੁਖੀ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਫੌਜਾਂ ਭੰਨ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਜਦ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਹਾਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਵੱਡੀ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਹੋਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਲ-ਅੱਗ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਯੋਧਾ ਵੀ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਲੜਿਆ। ਫਿਰ ਕਾਲ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭਿਆਨਕ ਦੰਡ ਫੜਿਆ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਅਚੁਤ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ—ਸਭ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਜਦ ਕਾਲ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੰਡ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਨੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, “ਇਸਨੂੰ ਨਾ ਸੁੱਟ, ਹੇ ਕਾਲ, ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅਦਵਿਤੀਯ ਸਰਵਨਾਥ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਰਾਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਥ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੁਆਰਾ ਤੇਰੇ ਅਲਿੰਗਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਾਂ।” ਫਿਰ ਚੌਹਾਂ-ਮੁਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹੋਇਆ, ਬੋਲੇ, “ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਜੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰਵਨਾਥ। ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਯਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੀ ਅਸਥਾਨੀ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਪਤੀ, ਹੇ ਪਰਮ-ਪੁਰਖ, ਇਹ ਸਭ ਮਾਫ ਕਰ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਧਾਤ੍ਰ, ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ।” ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਯਮ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਰਮ-ਪਤੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਨਿਰਦੇਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੁੜ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਯਮ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਂਦੀਪਨੀ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਹੱਕ ਦੇ ਦੇ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ।” ਇਸ ਆਗਿਆ ਉੱਤੇ ਧਰਮ-ਪਤੀ ਨੇ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਸਾਂਦੀਪਨੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਮੁੰਡਾ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ, ਪ੍ਰਭੂ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਤੀ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਅਵੰਤੀ ਦੇ ਅੰਕਪਾਦ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਉਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਯਮ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮਹਾਕਾਲ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੇਵਤਾ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਬਚਨ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਅਦਿ-ਪੁਰਖ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਜੋ ਇਹ ਸਭ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਾਲ ਮੌਤ, ਰੋਗ ਜਾਂ ਅਪਸ਼ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਝੱਲਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਲੀਲਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਿਤ ਲਈ, ਸੰਪੰਨ ਹੋਈ।