ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ ਕਿ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਬੜਾ ਹੀ ਸ਼ੁਭ, ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਪਾਲਾ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਵੀ ਇਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਥਾਂ ਉਹਨਾਂ ਤਪੱਸਵੀ ਸੰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਵਡਿਆਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਘਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੇ ਮਹਿਲਾ ਦੇਵਤਾ ਮਹੇਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ ਕੁਟੁੰਬਿਕੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਗ ਦੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਹੇਸ਼ਾ ਲਈ ਕਪੜਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਪੂਰ, ਕੇਸਰ, ਕਸਤੂਰੀ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਆਦਿਕ ਦੀ ਭੇਟਾ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਭੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਕੰਧ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਵੰਤੀ ਖੰਡ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ 'ਕੁਟੁੰਬਿਕੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ' ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਦਿਆਧਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਥਾ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਧਰ ਨੇ ਪਾਰਿਜਾਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਉਹ ਮਾਲਾ ਲੈ ਕੇ ਵਾਸਵ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਮਾਲਾ ਮੇਨਕਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਮੇਨਕਾ, ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਨੱਚਦੀ ਹੋਈ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਇੰਦਰ (ਸ਼ਕਰ) ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਧਰ ਨੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗੀ—'ਮੈਂ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਇਹ ਭੁੱਲ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹਾਂ।' ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ—'ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਉਥੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇਂ, ਤੂੰ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣ ਜਾਵੇਂਗਾ।' ਇੰਦਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਵੰਤੀ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਉਥੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਚੰਦਨ ਲਗਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵੱਡੀ ਕਿਰਪਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਥੇ ਜੋ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੌ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਮਸੂਰ ਦੀ ਦਾਲ ਤੋਲ ਕੇ ਪੀਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸ਼ੀਤਲਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਰੋਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੋਂ ਕਲੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ 'ਸ਼ੀਤਲਾ ਮਹਿਮਾ' ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ। ਹੇ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪ ਵੀ ਉੱਧਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੈਰਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਅੰਬਿਕਾ ਦੇਵੀ ਖੜੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਨਵਮੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਭਾਂਡਾ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ 'ਸਵਰਗ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ' ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਵੰਤੀ ਖੰਡ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।