ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਥਾਂ ਕਟੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਗਾ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਹੜੀ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ, ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰਾ ਮੰਨੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਵੱਡਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਵਰ ਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਕਟੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ' ਨਾਮਕ ਬਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ, ਅਰਬੁਦਾ-ਖੰਡ ਦੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਅਤੇ ਸਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਾ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਸਕੰਧ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ 81 ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਅਰਬੁਦਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੋ, ਪਰ ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਪਗ ਤੇ ਉਚਿਤ ਹਨ। ਰਾਜਨ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਤੀਰਥ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਿੱਧੀ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਰੁੱਖ—ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਰਬੁਦਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਧਨ ਜਾਂ ਜਪ—ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦ ਅਰਬੁਦਾ ਉੱਤੇ ਜੀਵ—ਭਾਵੇਂ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਹਿਰਣ—ਚਾਹੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਇੱਛਾ ਦੇ, ਉੱਥੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉੱਚੇ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਉਥੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਅਰਬੁਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਦੇ ਫਲ' ਨਾਮਕ ਤ੍ਰੇਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ, ਅਰਬੁਦਾ-ਖੰਡ ਦੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਅਤੇ ਸਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਾ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਨਵਾਂ ਭਾਗ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਜਗਦੰਬਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਵੰਤੀ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਅਵੰਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਗਤ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਵੀ, ਸੰਸਾਰਕ ਭੈ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਵਿਅਕਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਮ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰਾਹਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੀ, ਯਮੁਨਾ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਵਿਤਸਤ, ਅਤੇ ਅਮਰਕੰਟਕ ਉੱਤੇ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹਨ। ਕੇਦਾਰ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਕਾਯਾਵਰੋਹਣ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਕਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਹਨ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਦਾਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ-ਜਿਹੜੇ ਲਿੰਗ ਉੱਥੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਖੇਤਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਦੇਵੀ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਉੱਤੇ, ਇਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਚੋਟੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਿਸੇ ਦਾ ਚੌਕ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹਿਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਆਨੰਦ ਲਈ ਥਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਸਿਧ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਲਈ ਆਸਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇਵਕਨਿਆਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਗੂੰਜ ਉੱਥੇ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਖੰਭਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਦਰਪਣਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਨਰਤਨ ਕਲਾ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਾਕ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਦਵੈਪਾਇਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਭਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ, ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਣਕਥਾ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੋਈ।