ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਘੋੜੇ ਉੱਚੈਹ੍ਸ਼੍ਰਵਾਸ ਵਰਗੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਜਨਮੇ। ਉਹ ਨਦੀ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਗਦੇ ਸਨ, ਜਿਥੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨੀ ਗੂੰਜਦੀ, ਧਰਮ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਉਸ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪੈਰ ਤੋਂ ਹੀ ਜਹਨਵੀ, ਜੋ ਹਰੀ ਦੀ ਨਦੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਵਡਿਆਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਕੁੰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਯ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੋਂ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਗਏ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਆਨੰਦਤ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਤਾਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਆਨੰਦ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠੀ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਆਨੰਦ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣਾ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਉਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਦੱਸ।” ਅਗਸਤਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ! ਇਸੀ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠੀ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਉੱਚੇ ਗੁਣ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੁੱਲ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਵਚਨਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ।” ਉੱਤਰ ਆਇਆ, “ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ‘ਯ’ ਨੂੰ ਵਿਣੂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਵਰਗੇ ਮਹਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਵੀ—ਇਹ ਵਿਣੂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਗਰੀ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨਗਰੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕੌਣ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਖਜਾਨੇ? ਇਹ ਨਗਰੀ ਸਹਸ੍ਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਕ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਇਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਸਰਯੂ ਤੋਂ ਅਸਾ ਨਦੀ ਤੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੱਛੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਣੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਇਸਦਾ ਸੀਸ ਗੋਪ੍ਰਤਾਰ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਿਠ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਨਗਰੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਉਥੇ ਹੀ ਉੱਤਮਤਾ ਨਾਲ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਗਰੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ? ਅਗਸਤਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਵਿਸ਼ਣੁਸ਼ਰਮਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਯੋਗ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ, ਵਿਣੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਆਇਆ, ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸ ਵਿਰਲੇ ਨੇ ਤਪਸਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਵਿਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਰੱਖਿਆ। ਤਦ, ਉਸਨੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਹਰੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਿਆ। ਫਿਰ, ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਰਚੀ; ਵਿਸ਼ਣੁਸ਼ਰਮਨ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ: “ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ; ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਜੈ ਹੋਵੇ, ਅਚਿੰਤਯ ਦੀ ਜੈ ਹੋਵੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਜੈ ਹੋਵੇ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦੀ ਜੈ ਹੋਵੇ।