ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਪਤਨੀ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਭਾਏ ਗਏ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰ੍ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਜੋ ਵੀ ਮਹਾਨ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਮਣਿਕਰਨਿਕਾ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਾਲਖਿਲਯਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਥਾਂ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਇੱਛਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਥਾਂ ਉਹ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਲੰਗੜੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਚ੍ਯਵਨ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਆਇਆ ਪੰਗੂ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਘਰਲੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਉਹ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਤੇ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਹਵਾ ਤੇ ਜੀਊਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਿਲਣੀ ਔਖੀ ਹੋਵੇ।” ਪੰਗੂ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਮੇਰੀ ਲੰਗੜਾਪਣ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਤੇਰੀ ਸਦਾ-ਸਥਾਈ ਹਾਜ਼ਰੀ ਇੱਥੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਰਹੇ।” ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਚੈਤ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਸੀ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਇੱਥੇ ਹੋਵੇਗੀ।” ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਨੇ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿਰਫ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਦਿਵਯ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ, ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪੰਗੂ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਸਿੱਖਾਈ ਗਈ। ਫਿਰ ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਯਮ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਵੋ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।” ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਲਾਲਚੀ, ਨਿਰਦਈ, ਅਤੇ ਬੁਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਦੇਵਤੇਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਸਚਾਈ ਸੀ, ਨਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ—ਸਿਰਫ਼ ਧੋਖਾ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਝੀਲ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਕੰਵਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘੜਿਆਲ, ਮਗਰਮੱਛ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਸਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਯਮ ਨੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਰਚਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਨਰਕਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਸੁਖ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਤਦ ਯਮ (ਵੈਵਸਵਤ) ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਰਾਜਾ ਮਰਿਆ ਸੀ। ਆਓ, ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮਗਰਮੱਛ ਨੇ ਇਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾ ਗਿਆ।” ਯਮ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, “ਇਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਾ ਲਿਆਓ।” ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ, ਜੋ ਕੋਈ ਭੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਗੂ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਯਮ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਾਤਮਤਾ ਦੀ ਕਥਾ, ਸਕੰਧ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਰਬੁਦ ਖੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਾ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।