ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਖਾਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਇਹ ਥਾਂ ਸਦਾ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਵਿਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੁਦੀ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਲੋਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਖਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਗਤ ਅੱਗੇ ਆਈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਕਉਤਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਆਸ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਕਉਤਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਵਾਰੀ ਇਕ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਵਸਤੂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਤਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਖਰ ਤੇ ਇਸ਼ਵਰੀ ਜ਼ਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਕ ਦਿਨ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਾ, "ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਗਰਮ ਖੀਰ-ਦੂਧ ਦੇਵੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ!" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੀਰ ਲਿਆਈ। ਜਦ ਉਹ ਉੱਠੇ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇੱਕ ਪਲ ਰੁਕੋ, ਮੈਂ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਪਣੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦਾ ਢਲਾਣ। ਕਉਤਸ ਵੀ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਰਿਸ਼ੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਚਲੇ ਗਏ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਤਪ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਗੁਰੂ-ਦੱਖਣਾ ਮੰਗੀ ਜਾਵੇ। ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਮੇਰੀ ਗੁਰੂ-ਦੱਖਣਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾ, ਹੇ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰੀ!" ਪਰ ਕਉਤਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਚੌਦਾਂ ਮਾਪ ਸੋਨਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈ।" ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ, ਕਉਤਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਹੋ ਸਮੇਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਇਹ ਹੈ—ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇੱਕ ਸੰਘਮ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਜੋ ਵੀ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਧਰਮੀ ਉਥੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਿਲੋਦਕੀ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਘਮ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਇਕ ਵਾਰੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਭਸ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਨੂੰ ਇਥੇ ਯਾਤਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।" "ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਆਏ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤਿਲੋਦਕੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਤਿਲੋਦਕੀ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਣ, ਦਾਨ, ਤਪ ਤੇ ਯਜ੍ਯ ਸਦਾ ਲਈ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ, ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਗੇ ਸਿਤਾ ਕੁੰਡ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੁੰਡ ਹਰ ਮਨਚਾਹੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਥੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਥਾਂ ਵੱਡੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਖਾਨ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। "ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸੁਖ ਲਈ ਇਹ ਕੁੰਡ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਜਪ, ਹੋਮ ਜਾਂ ਤਪ ਕਰਨਾ—ਸਭ ਅਤਿ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚੌਦਸ ਨੂੰ ਇਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ, ਤੀਰਥ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਦਾ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।