ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜੇ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਹਨ—ਇਹ ਸਵਾਲ ਉੱਠਿਆ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਨ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸੁਣੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਠ ਜੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਮਨੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਸਦਾ ਸੰਯਮੀ ਰਹਿੰਦੇ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਿੱਘੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਸਮਿਆਂ 'ਚ ਉਹ ਪੰਜ-ਅੱਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ, ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨੰਦਿਨੀ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਗਾਂ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਨੰਦਿਨੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਘਾਹ ਖਾਂਦੀ ਹੋਈ ਫਿਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਓਸ ਵੇਲੇ, ਤੇਜਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਓਥੇ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਠ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਉਸ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨ ਦਾ ਡਰ ਸੀ। ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਖੱਡ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਥੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਭਾਰੀ ਲੋਡ ਕਾਰਨ ਕਰਾਹਟ ਸੁਣੀ। ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਹੋਮ ਅੱਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਈ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗ ਗਈ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਸਹਿਣੀ ਪੀੜ ਤੋਂ ਬਚਾਓ।" ਇਸ ਉੱਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਠ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ। ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਖੱਡ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਵੇਖੀ, ਉਹ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਛੇਤੀ ਹੀ ਹਿਮਾਵਤ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਪਹਾੜ ਭੇਜੇਗਾ।" ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਠ ਹਿਮਾਵਤ ਪਹਾੜ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ, "ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੱਸੋ, ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਵੇ।" ਉਥੇ ਨੰਦਿਨੀ ਗਾਂ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਡਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਹਿਮਾਵਤ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਓਥੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਾੜ ਭੇਜੋ।" ਹਿਮਾਵਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਮਾਪਣ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਪਹਾੜ ਭੇਜਾਂਗਾ। ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ! ਉਥੇ ਹੇਠਾਂ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਰਾ ਵਰਣਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਠ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਪਤਨੀ ਅਹਿਲਿਆ ਜੀ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਖਾਸ ਭਕਤ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਚੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਇਕ ਚਿੱਟੀ ਜਟਾ ਵੇਖੀ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, "ਹਾਏ! ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ—ਕਿਸੇ ਕਰਤਵ੍ਯਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੇਰੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਤੇ ਗਲਤ ਸੋਚ ਕਰਕੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਪੀੜ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਬੱਚੇ, ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰ।" ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਠ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਅਤੇ ਨੰਦਿਨੀ ਗਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ।