ਅਰੁਣਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਅਰੁਣੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ, ਤਾਂ ਮ੍ਰਿਕੰਡੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਅਨੰਦ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। ਹੁਣ ਕਥਾ ਦੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ, ਅਰਬੁਦਾ-ਖੰਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਓਮ, ਅਨੰਤ, ਸੁਕਸ਼ਮ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਰਗੁਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਪੰਜ ਲੱਖ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ, ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਬੁਦਾ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ? ਅਤੇ ਅਰਬੁਦਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜੇ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਹਨ? ਹੇ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਸੀਂ ਅਰਬੁਦਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਸੁਣ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨਾਮ ਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਿਤ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ, ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨੰਦਿਨੀ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਗਾਂ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਨੰਦਿਨੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਚਰਦੀ ਫਿਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੇਜ਼ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਧ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਇਕ ਵਾਰ ਉਹ ਇਕ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਕਰਾਹੁੰਦੀ ਸੁਣਿਆ। ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਯਜ੍ਨ-ਅੱਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਚਿੰਤਤ ਹੋਈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਈ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗ ਗਈ ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਓ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਉਹ ਖੱਡ ਭਰ ਦਿੱਤੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸਰਸਵਤੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਜਦ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਵੇਖੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਿਮਾਵਤ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜਾਵਾਂ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਉਹ ਪਹਾੜ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਭੇਜੇਗਾ। ਫਿਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਹਿਮਾਵਤ ਪਹਾੜ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲ ਆਦਿਕ ਨੈਵੇਦਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ! ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ।" ਹਿਮਾਵਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਦੱਸੋ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇ।" ਉਥੇ ਨੰਦਿਨੀ ਗਾਂ ਡੂੰਘੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਚੋਟੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਉਥੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਾੜ ਭੇਜੋ।" ਹਿਮਾਵਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਕੋਈ ਪਹਾੜ, ਉਸਦੀ ਮਾਪ-ਤੋਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭੇਜਾਂਗਾ। ਪਰ ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਥੱਲੇ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ।" ਫਿਰ ਹਿਮਾਵਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜਿਗਿਆਸਾ ਜਾਗੀ, "ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।" ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਪਤਨੀ ਅਹਿਲਿਆ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਉਹ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੈਂਕੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਦਿਆ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤਿ ਭਕਤ ਸੀ।