ਇਹ ਕਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਬੋਲੀ, ਧਨ, ਧੀਰਜ, ਆਸਥਾ, ਗਿਆਨ, ਸ੍ਵਾਹਾ, ਸ੍ਵਧਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ—all ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਗੌਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਣਾ, ਪਾਲਣਾ, ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਚਲਣ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ। ਫਿਰ, ਪੁਰੰਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਚਨ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਰਾਜਾ ਵਜ੍ਰਾਂਗਦ ਆਪਣੀ ਸਿੱਧੀ ਹੋਈ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਦੀ ਵਧਿਆਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਲੰਮੇ ਵਕਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਕੇਵਲ ਸ਼ੋਣਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਵਿੁਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਰੁਣਾ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਅਰੁਣੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਵਚਨ ਆਖੇ, ਤਾਂ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। ਹੁਣ ਅਰਬੁਦਾ-ਖੰਡ ਦੀ ਤੀਜੀ ਭਾਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਓਮ, ਅਨੰਤ, ਸੁਕਸ਼ਮ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ, ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ—ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਪੰਜ ਲੱਖ ਤੀਰਥ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ, ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਬੁਦਾ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ, ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੱਸੋ ਕਿ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ? ਅਤੇ ਅਰਬੁਦਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਹੇ ਦੁਜੀ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ! ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ, ਅਰਬੁਦਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੱਸੋ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਹੋਏ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਮਨੋਮਯ ਸੰਜਨਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ। ਉਹ ਸਾਧਕ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ-ਅੱਗ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ, ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨੰਦਿਨੀ ਨਾਂ ਦੀ ਗਾਂ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਨੰਦਿਨੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਚਰਦੀ ਫਿਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਓਸ ਵੇਲੇ ਤੀਖੇ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਦੁਜੀ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੰਦਿਨੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਫਿਰ ਉਸ ਖੱਡ ਵਲ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਾਲੀ ਕਰਾਹ ਸੁਣੀ। ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਯਜਨ ਅੱਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਈ ਹਾਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗ ਗਈ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਸਹਿਣੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਵੋ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਸਰਸਵਤੀ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਖੱਡ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਸੁੱਚੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਵੇਖੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ—"ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਿਮਾਵਤ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਓਹੀ ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗਾ।" ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਮਾਵਤ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਪਾਣੀ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ: "ਤੈਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ।