ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇਕ ਅਦਭੁਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰੀ ਵਸਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਕਮਾਲ ਦੀ ਸੀ—ਹਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਵਸੋਹਟਾਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਨਗਰ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਕੂੰਡ ਅਤੇ ਤਲਾਬ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੀਣਾ, ਬਾਂਸਰੀ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਸਾਲ, ਤਾਲ, ਨਾਰੀਅਲ, ਕਠਲ ਅਤੇ ਆੰਵਲੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਮਾਂਗੋ, ਬੈਲ, ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਇਸ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਾਲਤੀ, ਜਾਤੀ, ਬਕੁਲ, ਪਾਟਲੀ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਚੰਪਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸਾਰੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਨਿੰਬ, ਜੰਵੀਰ, ਕੇਲੇ, ਮਾਤੁਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਇੱਥੇ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਰਗੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਇੱਥੇ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਘੋੜੇ ਉੱਚੈਹ੍ਸ਼੍ਰਵਾਸ ਵਰਗੇ ਤੇ ਹਥੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਸਰਯੂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਜਨਮੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਮਧੁਰ ਮਧੁਰ ਭੌਰੇ ਤੇ ਪੰਛੀ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਹ ਨਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਨਗਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਹੀ ਜਹਨਵੀ, ਜੋ ਹਰੀ ਦੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦੋਨੋ ਨਦੀਆਂ—ਸਰਯੂ ਅਤੇ ਜਹਨਵੀ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਕੁੰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਿਆ ਆਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਤੀਰਥ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਤੀਰਥ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਗਸਤਿਆ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ—ਚਿਹਰਾ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠੀ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ?" ਅਗਸਤਿਆ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਉਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਵਾਕਈ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ! ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠੀ ਹੈ। ਆਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।" ਅਗਸਤਿਆ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕ੍ਰਮ-ਵਿਧੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਣ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। 'ਅ' ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ 'ਯ' ਨੂੰ ਵਿਣੁ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਵਿਣੁ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਗਰੀ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨਗਰੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਖਜਾਨੇ?" "ਇਹ ਨਗਰ ਸਹਸਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਸਰਯੂ ਅਤੇ ਆਸਾ ਨਦੀ ਤੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਮੱਛੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਨਗਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਣੁ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਗੋਪ੍ਰਤਾਰ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ਤੇ ਹੈ, ਪਿੱਠ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਧ ਦੱਖਣ-ਉੱਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।" "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਨਗਰ ਕਿਵੇਂ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ?" ਅਗਸਤਿਆ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਨੁਸ਼ਰਮਨ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਯੋਗ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ, ਵਿਣੁ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਰਮਦੇ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਆਏ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਵਿਣੁ ਆਪ ਇੱਥੇ ਵਸਦੇ ਹਨ।