ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਥਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਮੰਡੀ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਅਜੇ ਵੀ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਪਰ ਕੁਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕਾਫੀ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਥੰਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਰੱਸੀ ਵਾਂਗ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਫੜ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਉਸ ਚਮਕਦੇ ਢੇਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਅਰੰਭ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਦਾ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੋਹ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਕਮਲ-ਨੈਣ ਵਾਲਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਕਰਕੇ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਉਪਰ ਵੱਲ ਛਾਲ ਮਾਰੀ। ਜਦ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪੰਖ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਛਿੜਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਵੱਡੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਥੰਮ ਕੋਲ, ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਹੰਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਲੰਘ ਗਿਆ ਜਦ ਉਹ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉੱਚ ਵਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਹਵਾ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸੁਖਮ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਸੱਤ ਵਾਯੂਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਹਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੌਣ ਖੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਵਚਨ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ? ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਥੀ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ, ਕੀ ਕਿਸੇ ਚਾਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਣ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਕੀ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡ ਹੈ ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ? ਇਹ ਉੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਕੇਤਕੀ ਦਾ ਪੱਤਾ ਹੈ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਨੇ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਕੇਤਕੀ ਪੱਤਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਸ ਕਠਨ ਪ੍ਰਯਾਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਸੀਮਤ ਤਾਕਤ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਥੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੋਰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਲੰਬੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਨਾਲ?" "ਆਉਣ ਦਿਉ, ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ ਮੇਰੇ ਮਨ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ।" ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਇਸ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਪਿਆਲੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ, ਮੈਂ ਨ ਤਾਂ ਨਾਰਾਯਣ ਹਾਂ ਤੇ ਨ ਕੋਈ ਹੋਰ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇੱਥੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ?" ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਚੇਤਨ ਵਾਲਾ ਕੇਤਕੀ ਪੱਤਾ ਹਾਂ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਾਸ ਕਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਕੇਤਕੀ ਪੱਤੇ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਨੂੰ ਢਾੜਸ ਆਈ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਅਨੇਕਾਂ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਇਸ ਇੱਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਉਸ ਅੱਗੇ ਨਮਨ ਕੀਤਾ।