ਉਸ ਸਮੇਂ, ਕਮਲ-ਨੈਨਾ ਨੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਅਤਲ, ਵਿਤਲ, ਸੁਤਲ ਅਤੇ ਨਿਤਲ ਵਰਗੇ ਸਾਰੇ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵੇਖ ਲਏ। ਉਹ ਸੱਤੋਂ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਆਖਰਕਾਰ, ਉਹ ਭੋਗਵਤੀ ਨਗਰੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੈਰੋਚਨੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਵਾਰੀ ਆਖਦਾ, "ਇਹ ਵੀ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਇਹ ਵੀ ਵੇਖ ਲਿਆ।" ਇਹ ਸਭ ਦੇ ਹੇਠ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੂੰਡ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਘਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਛੇਦ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ, ਕੇਵਲ ਧਰਤੀ ਹੀ ਚਿਰ ਗਈ, ਜਦਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਹਿਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੰਝ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਸਦਾ ਮਨ ਉਲਝਣ ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਦੇ ਖੁਰ ਘਿਸ ਗਏ, ਦੰਦ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਥੱਕ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਹਾਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸਦੀ ਅਹੰਕਾਰ ਭਰੀ ਮਾਣ ਭੀ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮੁੜ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਅੱਖਾਂ ਥਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਅੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਗਹਿਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਪਰ ਕੂਏਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਾਫੀ ਦੂਰ। ਉਸ ਨੇ ਜੋਤ ਦੇ ਥੰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਚਮਕ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਵਾਂਗ ਫੜ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਪਰ, ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਦੇ ਥੰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਢੇਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਮੂਲ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਆਖ਼ਰ ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ, ਆਪਣਾ ਮਾਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੈਨਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਵੱਡੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਛਲਾਂਗ ਲਾਈ, ਚਿਹਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਖਾਲੀ ਵਿਹੰਗਮਤਾ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਵਧਿਆ, ਉਸਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਛਿਟਕ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਬੜੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਜੋਤ ਦੇ ਥੰਮ ਕੋਲ ਇੱਕ ਜਾਦੂਈ ਹੰਸ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਉੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਵਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਹਵਾ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਬੜੀ ਸੁਖਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਸੱਤ ਵਾਤਾਵਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ, ਉਹ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ—ਹਰਿ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੌਣ ਖੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ? ਮੇਰੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ? ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸਾਥੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ, ਕੀ ਕੋਈ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਛੁਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਮਾਣ ਤਾਂ ਮਹਾਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਪੂੰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਕੀ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦਾ ਡੰਡਲ ਹੈ? ਇਹ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਉਹ ਕਮਲ ਤੋਂ ਉੱਗੀ ਹੋਈ ਕੇਤਕੀ ਦੀ ਪੱਤੀ ਸੀ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਨੇ ਉਹ ਸੁੱਚੀ ਕੇਤਕੀ ਪੱਤੀ ਚੁੱਕ ਲਈ। ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਮਲ-ਜਨਮੇ, ਜਦ ਉਮੀਦਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਉਹ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਇਸ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਸੀਮਤ ਤਾਕਤ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਢਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੰਮੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਹਾਫਦੇ ਸਾਹਾਂ ਨਾਲ? ਆਓ, ਇਸ ਮਾਣ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਗੰਢ ਮੇਰੇ ਮਨ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ।