ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਇਹ ਜੋ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਤੰਭ ਹੈ, ਇਹ ਕਿੰਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਤੱਕ, ਉਪਰ-ਤਲਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਮਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਤੰਭ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਗੋਵਿੰਦ ਜੀ ਹੋਰ ਵੀ ਗਰਵ ਨਾਲ ਬੋਲ ਪਏ—"ਹੁਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਆ ਗਈ ਹੈ।" ਉਸ ਅਣਮਾਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਜਾਂ ਚੋਟੀ ਦੇਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਪਾਰ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕੇਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਣੁ—ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਢੀਠ ਲਗਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਉਸਦੀ ਚੋਟੀ ਵੇਖਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਵਿਣੁ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ ਸੂਰ (ਵੱਡਾ ਸੂਰ) ਦਾ ਆਕਾਰ ਧਾਰਣ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪਛਾਣ ਗਏ, ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜੇ, ਆਪਣੇ ਨੱਕ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਾਕੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ। ਜਿਥੇ-ਜਿਥੇ ਉਹ ਅੰਦਰ ਗਏ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੀਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਪ ਵੀ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਵਰਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖਿਆ। ਦੂਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਟਕਣੇ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਭਾਰ ਝੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਮੇਡਕ (frog) ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਮਧੁ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ। ਅਪਰਗਟ (Unmanifest) ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਅਤਲ, ਵਿਤਲ, ਸੁਤਲ ਅਤੇ ਨਿਤਲ ਆਦਿ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਗਏ। ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਭੋਗਵਤੀ ਨਗਰੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੈਰੋਚਨੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਾਰ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ, "ਇਹ ਵੀ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਇਹ ਵੀ ਵੇਖ ਲਿਆ।" ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਤਾਕਤਵਰ ਨੱਕ ਨਾਲ, ਉਹ ਘਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਗਏ। ਧਰਤੀ ਤਾਂ ਚੀਰ ਗਈ, ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ਭਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੁਰ ਘਸ ਗਏ, ਦੰਦ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਸਰੀਰ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਗਿਆ। ਥੱਕ ਕੇ, ਹਾਪਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਰਵ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਅੰਨੀ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਉਹ ਬਾਹਰ ਆਏ, ਪਰ ਕੂਏ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕਾਫੀ ਦੂਰ ਨਿਕਲੇ। ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਤੰਭ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਚਮਕ ਰੱਸੀ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਚਮਕ ਦੇ ਢੇਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਮੂਲ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।" ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੀ, ਕਈ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ, ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ, ਗਰਵ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲਾ ਜਲਦੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਛਲਾਂਗ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਚਿਹਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚੁੱਕਦਾ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਪਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੱਖੇ ਵਾਂਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਗਏ। ਉਹ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ, ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।