ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਇੰਝ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੈਸਰੀ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਸਿੰਧੂਰੇ ਚਟਕ ਨਾਲ ਰੋਸ਼ਨ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਚਮਕ ਇੰਨੀ ਵਧ ਗਈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਅੰਡੇ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਹਦ ਤੱਕ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੀ ਖੋਲ ਹੀ ਬਣ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੰਜਾ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਨੇ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਅਚਿੰਤਯ ਜੋਤਿ-ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪਸੀ ਰੋਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਕੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੇਦ ਕੇ, ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਪਾਂ ਦੇ ਫਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਜਾਂ ਇਹ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ? ਜਾਂ ਇਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਰਗੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ? ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਜੋਤਿ ਤਪ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਪਰ ਹੋਰ ਵੀ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਉਤਸ਼ੁਕਤਾ ਵਧੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ—ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੀ ਹੈ, ਕਾਰਣ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਤੱਕ, ਕਿਹੜੀ-ਕਿਹੜੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ, ਉਪਰ-ਥੱਲੇ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਪੰਜੇ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਦਬੇ ਹੋਏ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—"ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਪਰਖ ਆ ਖੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।" ਇਸ ਅਣਮਾਪੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੰਜੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਜਾਂ ਚੋਟੀ ਜੋ ਵੀ ਵੇਖ ਲਵੇ, ਉਹੀ ਇਸ ਅਸਲੀ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਜਾਣ ਪਾਏਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਕੇ ਦੋਵੇਂ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ—ਵੱਡੀ ਉਰਜਾ ਨਾਲ, ਦ੍ਰਿੜ਼ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਇਹ ਨਿਰਣੈ ਕਰਕੇ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਜੋਤਿ ਦਾ ਚੋਟੀ ਵੇਖਣਗੇ, ਉਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਵਿਸ਼ਣੁ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ ਸੂਰ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਇਸ ਜੋਤਿ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਲੱਭਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ੁਕ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਥੱਲੇ ਨੁੰ ਵਧੇ, ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਹੂੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਗੂੰਜ ਉਠੀ। ਉਹ ਜਿਧਰ ਵੀ ਜਾਂਦੇ, ਉਹਨੂੰ ਉਹ ਜੋਤਿ ਉਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਮਿਲਦੀ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੀਰ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਸਰਪਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ। ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਉਸ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਜੜ-ਗੰਢ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਦੇਖਿਆ। ਦੂਰੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਟੇਕ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਭਾਰ ਝਲਣ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਸਨ। ਉਥੇ ਵੱਡਾ ਮੇਡਕ ਤੇ ਮਧੁ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧਾਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਅਤਲ, ਵਿਤਲ, ਸੁਤਲ ਅਤੇ ਨਿਤਲ ਲੋਕ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਕੰਵਲ-ਨੈਣ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਭੋਗਵਤੀ ਨਗਰੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੈਰੋਚਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਕਹਿੰਦਾ ਗਿਆ, "ਇਹ ਮੈਂ ਦੇਖ ਲਿਆ, ਇਹ ਮੈਂ ਦੇਖ ਲਿਆ।" ਉਹ ਹੋਰ ਥੱਲੇ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤਵਰ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਘਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਚੀਰਿਆ। ਧਰਤੀ ਤਾਂ ਚੀਰ ਗਈ, ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿਆ। ਉਸਦੇ ਖੁਰ ਘਿਸ ਗਏ, ਦੰਦ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਥੱਕ ਗਿਆ। ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਉਹ ਹਾਫ਼ਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸਦਾ ਹੰਕਾਰ ਵੀ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਿਆ।