ਇਹ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਧ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਮੇਰੂ, ਕੈਲਾਸ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਤਰਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਚਾਹੇ ਕਾਮਧੇਨੁ ਵਰਗੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਵਿਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬੱਦਲ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹਨ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਵਾਂਸ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਵੀ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਧੇਰੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਗਨੂ ਇੰਝ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਤਾਰੇ ਵੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੇੜੇ ਸ਼ਬਰਾ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਆਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦੱਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਕੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਦੋ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਰੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਿੰਘ, ਬਾਘ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਭਾਸਕਰ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਡੰਡਾ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਸ਼ੋਣ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਮਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਐਸੇ ਗੁਫਾ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਦੂਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨਾ ਅਤੇ ਹਿਮਵਾਨ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਚੋਟੀ ਹੇਠਾਂ ਕਾਲੇ-ਘਨੇ ਬੱਦਲ ਛਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਜੀਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਇਸਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ ਇਸਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਕੰਧ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੋਟੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨੀਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਤਕਸ਼ਕ, ਅਨੰਤ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਗਰਾਜ ਵੀ ਆਪਣਾ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਆਪਣਾ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਰੂਪ ਸਾਫ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਿਚ ਸੂਸੁਮਣਾ ਨਾਮ ਦੀ ਕਮਲ-ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਨੇ ਹੰਸ ਤੇ ਸੂਰ ਦੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਿਅਤਮਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਰੁਣਾਚਲ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਮ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਹ ਮਨਮਥਾ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਦਯਾਲੁ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਖੱਬੀ ਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਥੇ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਿੰਗ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਰਹਿਤ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਡੁੱਬਕੀ ਲੈਣ ਨਾਲ ਪੰਜ ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।