ਇੱਥੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਟਕਾਵਾ—ਮੋਹ—ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਮਹੇਸ਼, ਜੋ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪਹਾੜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਰੁਣਗਿਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਤਾ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿ्णੂ ਜੀ ਸਰਪ-ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਾਗਦੇ ਨਹੀਂ। ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਬੜੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਨੇਰਾ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸ ਪੂਰਨ ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦੋਂ ਉਹ ਅਨੰਦਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੀ ਜੋਤਿ ਛਲਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਜੋਤਿ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਤੇ ਕਿਰਣਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਜਗਾਉਣ ‘ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਵਿ्णੂ ਜੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਵਧੇਰੇਤਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਅਣਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।’’ ਹੁਣ ਉਹ ਨਿਰਣੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਥਾਂ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚਾਹੇ ਹੋਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਜੋਤਿ-ਲਿੰਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਈਸ਼ਾਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹਨ, ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਈਸ਼ਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਉਠੋ।’’ ਉਹ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਬਣ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?’’ ਹੇ ਹਰਾ, ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ! ਹਰਿ ਦੀ ਪੀੜ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਮੈਂ ਅਰੁਣਾਚਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿ्णੂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਜੋਤਿ-ਰੂਪ, ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੂਪ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਲਈ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਥਾਂ ਨਦੀਆਂ, ਝਰਨਿਆਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ, ਲੰਢਿਆਂ ਨੂੰ ਚੱਲਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਇੱਥੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।’’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ੰਭੂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਰਿ ਵੀ ਅਰੁਣਾਚਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਉਥੇ, ਉਹ ਸੋ ਸੌ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਰਚਦੇ ਹਨ—ਇਕ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ। ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਵਿ्णੂ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਸਕਰ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਅਸੁਰਾਂ ਵਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ‘ਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੈਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਾ, ਜੋ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਉਚਾਰਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੁੜ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨਿ, ਜੋ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਰੋਗੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ, ਬਲਾ, ਪਾਕ, ਨਾਮੁਚੀ ਅਤੇ ਜ੍ਰਿਭਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਘਟ ਗਿਆ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤਾਂ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਤੀਰਥ ਅਰੁਣਾਚਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਥੇ ਹੋਏ ਚਮਤਕਾਰ ਤੇ ਇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।