ଯାଵତ୍ସଂଖ୍ଯା ସମାଖ୍ଯାତା ଆଯୁରଂତଶ୍ଚ ତାଦୃଶଃ 5.1.48.
ଯେତେ ସଂଖ୍ୟା କହାଯାଇଛି, ଆୟୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ପକ୍ଷୌ ଦ୍ଵୌ ତୌ କୃତୌ ମାସୌ ମାସୌ ଦ୍ଵାଵୃତୁରୁଚ୍ଯତେ
ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଏକ ମାସ ହୁଏ, ଦୁଇ ମାସ ଏକ ଋତୁ ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ଦକ୍ଷିଣଂ ଚୋତ୍ତରଂ ଚୈଵ ସଂଖ୍ଯାତତ୍ତ୍ଵଵିଶାରଦୈଃ
ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଗତିକୁ ଗଣନା ବିଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।
ପିତୄଣାଂ ତଦହୋରାତ୍ରମିତି କାଲଵିଦୋ ଵିଦୁଃ
ସମୟ ବିଦ୍ୟାରେ ଜଣା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ସେହି ଦିନ ଓ ରାତି ଗଣାଯାଏ।
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତ୍ଵିହ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପିତୄଣାଂ ଵର୍ତତେ ଦ୍ଵିଜ
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ଦ୍ୱିଜ ଜନ।
ଦେଵାନାଂ ତଦହୋରାତ୍ରଂ ଦିଵା ଚୈଵୋତ୍ତରାଯଣମ୍
ଦେବମାନେ ପାଇଁ ସେହି ଦିନ ଓ ରାତି ଦିନ ଓ ଉତ୍ତରାୟଣରେ ଗଣାଯାଏ।
ଦିଵ୍ଯମବ୍ଦଂ ଶତଗୁଣଂ ଦିଵ୍ଯମବ୍ଦସହସ୍ରକମ୍
ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଏକ ସଂଖ୍ୟାରେ ଶତଗୁଣ ହୁଏ, ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷର ହଜାର ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଅହୋରାତ୍ରଂ ଦଶଗୁଣଂ ମାନଵଃ ପକ୍ଷ ଉଚ୍ଯତେ
ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଦଶ ଗୁଣ କଲେ ମାନବମାନେ ପାଇଁ ପକ୍ଷ ହୁଏ।
ଋତୁର୍ମନୂନାଂ ସଂପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୈସ୍ତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଦର୍ଶିଭିଃ
ମାନବମାନେ ପାଇଁ ଋତୁକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣା ଲୋକମାନେ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି।
ଚତ୍ଵାର୍ଯେଵ ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ ତୁ କୃତଂ ଯୁଗମ୍
କୃତଯୁଗ ସଠିକ୍ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷରେ ଗଠିତ।
ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତ୍ରେତା ତତ୍ପରିମାଣତଃ 5.1.48.
ତ୍ରେତାଯୁଗର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ।
ତଥା ଵର୍ଷସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵାପରଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ।। ତସ୍ଯ ଚ ଦ୍ଵିଶତୀ ସଂଧ୍ଯା ସଂଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚ ତଥା। ପରଃ
ଏହିପରି ଦ୍ୱାପରଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ଏହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଅଂଶ ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷ ହୁଏ।
କଲିର୍ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ସଂଖ୍ଯା ଚୋକ୍ତା ମନୀଷିଭିଃ
କଳିଯୁଗ ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ; ଏହି ଗଣନାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି।
( ୪୮୦୦ କୃତଂ, ୩୬୦୦ ତ୍ରେତା, ୨୪୦୦ ଦ୍ଵାପରମ୍, ୧୨୦୦ କଲିଃ) ଏଷା ଦ୍ଵାଦଶସାହସ୍ରୀ ଯୁଗସଂଖ୍ଯା ପ୍ରକୀର୍ତିତା
କୃତଯୁଗ ପାଇଁ ଚାରି ହଜାର, ତ୍ରେତା ପାଇଁ ତିନି ହଜାର, ଦ୍ୱାପର ପାଇଁ ଦୁଇ ହଜାର ଚାରି ଶତ, କଳି ପାଇଁ ଏକ ହଜାର ଦୁଇ ଶତ — ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ଯୁଗ ଗଣନା ଘୋଷିତ।
ସସର୍ଜ ସ ପୁନସ୍ତାତ ଜଗତ୍ସର୍ଵମିଦଂ ତତଃ
ତାପରେ ସେ ପୁନି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଜନ କଲେ, ପ୍ରିୟ।
ଯୁଗଂ ତଦେକସପ୍ତତ୍ଯା ଗୁଣିତଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ସେହି ଯୁଗକୁ ଏକାଉଁ ସତରେ ଗୁଣିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ଏହିପରି ଗଣାଯାଏ।
ଅଯନଂ ଚାପି ତତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦ୍ଵେଽଯନେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ଦୁଇଟି ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି — ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର।
ତତୋଽପରୋ ମନୁଃ କାଲମେତାଵନ୍ତଂ ଭଵେତ୍ପୁନଃ
ତାପରେ ଅନ୍ୟ ମନୁ ଆସନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି ସମୟ ପୁନି ଆସେ।
ତଦୈଵ ଚାଯନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମୁନିନା ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନା
ସେହି ସମୟରେ ତତ୍ତ୍ୱ ଦର୍ଶୀ ମୁନି ଗତିକୁ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।
ସହସ୍ରଯୁଗପର୍ଯଂତଂ ସା ନିଶା ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେ ନିଶାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି।
ତସ୍ମିନ୍ଯୁଗସହସ୍ରେ ତୁ ପୂର୍ଣେ ଵୈ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ 5.1.48.
ହେ ଦ୍ବିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେତେବେଳେ ସେ ହଜାର ବର୍ଷର ଏକ ଯୁଗ ସମାପ୍ତ ହେଉଛି,
ଯୁଗାନି ସପ୍ତତିଂ ତାନି ସାଗ୍ରାଣି କଥିତାନି ତେ
ସେ ସପ୍ତତି ଯୁଗ ଏବଂ ତାହାର ଅଂଶଗୁଡିକ ତୁମକୁ କହିଦିଆଯାଇଛି।
ଚତୁର୍ଦଶୈତେ ମନଵଃ କଥିତାଃ କୀର୍ତିଵର୍ଧନାଃ
ଏହି ଚଉଦ ମନୁ, ଯେମାନେ କୀର୍ତିକୁ ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି, ବିବରଣ କରାଯାଇଛି।
ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯୋ ଵ୍ଯାସ ଧନ୍ଯମେଷାଂ ପ୍ରକୀର୍ତ ନମ୍
ହେ ବ୍ୟାସ, ସେମାନେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ଯେମାନଙ୍କର ଶୁଭତା ପ୍ରଶଂସିତ।
ମନ୍ଵଂତରେଷୁ ସଂହାରାଃ ସଂହାରାଂତେଷୁ ସଂଭଵାଃ । ନ ଶକ୍ଯମଂତସ୍ତେଷାଂ ଵୈ ଵକ୍ତୁଂ ଵର୍ଷଶତୈରପି
ମନୁମାନଙ୍କର ଅନ୍ତରାଳରେ ବିନାଶ ହୁଏ, ବିନାଶର ଶେଷରେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ଏହା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶତାଧିକ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ କହିପାରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଵିସର୍ଗଶ୍ଚ ପ୍ରଜାନାଂ ଵୈ ସଂହାରସ୍ଯ ଚ ଭାରତ
ହେ ଭାରତ, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ବିନାଶ ଦୁଇଟି ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଘଟେ।
ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠଂତି ଵୈ ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ ସପ୍ତର୍ଷିଭିଃ ସହ
ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ସହିତ ବସିଥାନ୍ତି,
ପୂର୍ଣେ ଯୁଗସହସ୍ରେ ତୁ କଲ୍ପୋ ନିଃଶେଷ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ହଜାର ଯୁଗ ସମାପ୍ତ ହେଉଛି, ତାହାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳ୍ପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମାଣମଗ୍ରତଃ କୃତ୍ଵା ସହାଦିତ୍ଯୈର୍ଗଣୈର୍ଦ୍ଵିଜ
ହେ ଦ୍ବିଜ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ ଗଣମାନେ ଯୋଗ ଦେଇ,
ସ ସ୍ରଷ୍ଟା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ କଲ୍ପାଂତେ ତୁ ପୁନଃପୁନଃ
ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ପ୍ରତି କଳ୍ପର ଶେଷରେ ପୁନଃପୁନି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।