ଇତି ଶ୍ରୀସ୍କାନ୍ଦେ ମହାପୁରାଣ ଏକାଶୀତିସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ପଞ୍ଚମ ଆଵଂତ୍ଯଖଣ୍ଡେଽଵନ୍ତୀକ୍ଷେତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଵିଶାଲାଭିଧାନକଥନଂନାମ ସପ୍ତଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି, ଶ୍ରୀ ସ୍କାନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ସଂହିତାର ପଞ୍ଚମ ଅବନ୍ତୀ ଖଣ୍ଡରେ, ଅବନ୍ତୀ କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ବିଷୟରେ 'ବିଶାଳା' ନାମକ କଥା ଥିବା ସତଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ମଯା ଵ୍ଯାସମୁଖାତ୍ପ୍ରାପ୍ତା କଲ୍ପଭେଦେ କଥା ଶୁଭା
ମୁଁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି ଶୁଭ କଥା ପାଇଛି, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିର ବିଭିନ୍ନ କଳ୍ପ ବିଷୟରେ।
ଗୁହ୍ଯାଦ୍ଗୁହ୍ଯତରା ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନ ଦେଯା ଯସ୍ଯ କସ୍ଯଚିତ୍
ଏହି କଥା ଅତି ଗୁପ୍ତ, ଗୁପ୍ତ ଭଳି ଗୁପ୍ତତମ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଏହା କାହାକୁ ହେଉ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଏଷା ପୁଣ୍ଯତମା ଵ୍ଯାସ କଥା ପାପହରା ପରା
ଏହା ବ୍ୟାସଙ୍କର ସବୁଠୁ ପୁଣ୍ୟମୟ କଥା, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ପାପ ଦୂର କରେ।
ପ୍ରମାଣଂ କଲ୍ପପର୍ଯଂତଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ
ଏହାର ପ୍ରମାଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କଳ୍ପ ଯାଏଁ ରହିଥାଏ, ପରମେଷ୍ଠୀଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
ଯାଵତ୍ସଂଖ୍ଯା ପରିମିତା ତାଵତୀ ଶୃଣୁ ସତ୍ତମ
ଯେତେ ଗଣନା ସୀମିତ, ସେତେ ଅଛି; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନ, ଶୁଣ।
ତାମୁପାଦାଯ ଗଣନାଂ ଶୃଣୁ ସଂଖ୍ଯା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସେହି ଗଣନା ନେଇ, ଦ୍ବିଜୋତ୍ତମ, ସଂଖ୍ୟା ଶୁଣ।
ତ୍ରିଂଶତ୍କଲା ମୁହୂର୍ତସ୍ତୁ ତ୍ରିଂଶତା ତୈର୍ମନୀଷିଣଃ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତିରିଶ କଳା ଅଛି; ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ରଵିର୍ଗତିଵିଶେଷେଣ ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଂ ଯାତି ନିତ୍ଯଶଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ବିଶେଷ ଗତି ଦ୍ୱାରା ସେ ସଦା ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ପକ୍ଷୌ ମାସା ଋତୁଶ୍ଚାବ୍ଦମଯନେ ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତେ
ଦୁଇ ପକ୍ଷ, ମାସ, ଋତୁ ଓ ଅବଦାନ ବିଷୟରେ କହାଯାଇଛି।
ଯାଵତ୍ସଂଖ୍ଯା ସମାଖ୍ଯାତା ଆଯୁରଂତଶ୍ଚ ତାଦୃଶଃ 5.1.48.
ଯେତେ ସଂଖ୍ୟା କହାଯାଇଛି, ଆୟୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ପକ୍ଷୌ ଦ୍ଵୌ ତୌ କୃତୌ ମାସୌ ମାସୌ ଦ୍ଵାଵୃତୁରୁଚ୍ଯତେ
ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଏକ ମାସ ହୁଏ, ଦୁଇ ମାସ ଏକ ଋତୁ ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ଦକ୍ଷିଣଂ ଚୋତ୍ତରଂ ଚୈଵ ସଂଖ୍ଯାତତ୍ତ୍ଵଵିଶାରଦୈଃ
ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଗତିକୁ ଗଣନା ବିଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।
ପିତୄଣାଂ ତଦହୋରାତ୍ରମିତି କାଲଵିଦୋ ଵିଦୁଃ
ସମୟ ବିଦ୍ୟାରେ ଜଣା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ସେହି ଦିନ ଓ ରାତି ଗଣାଯାଏ।
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତ୍ଵିହ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପିତୄଣାଂ ଵର୍ତତେ ଦ୍ଵିଜ
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ଦ୍ୱିଜ ଜନ।
ଦେଵାନାଂ ତଦହୋରାତ୍ରଂ ଦିଵା ଚୈଵୋତ୍ତରାଯଣମ୍
ଦେବମାନେ ପାଇଁ ସେହି ଦିନ ଓ ରାତି ଦିନ ଓ ଉତ୍ତରାୟଣରେ ଗଣାଯାଏ।
ଦିଵ୍ଯମବ୍ଦଂ ଶତଗୁଣଂ ଦିଵ୍ଯମବ୍ଦସହସ୍ରକମ୍
ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଏକ ସଂଖ୍ୟାରେ ଶତଗୁଣ ହୁଏ, ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷର ହଜାର ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଅହୋରାତ୍ରଂ ଦଶଗୁଣଂ ମାନଵଃ ପକ୍ଷ ଉଚ୍ଯତେ
ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଦଶ ଗୁଣ କଲେ ମାନବମାନେ ପାଇଁ ପକ୍ଷ ହୁଏ।
ଋତୁର୍ମନୂନାଂ ସଂପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୈସ୍ତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଦର୍ଶିଭିଃ
ମାନବମାନେ ପାଇଁ ଋତୁକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣା ଲୋକମାନେ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି।
ଚତ୍ଵାର୍ଯେଵ ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ ତୁ କୃତଂ ଯୁଗମ୍
କୃତଯୁଗ ସଠିକ୍ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷରେ ଗଠିତ।
ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତ୍ରେତା ତତ୍ପରିମାଣତଃ 5.1.48.
ତ୍ରେତାଯୁଗର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ।
ତଥା ଵର୍ଷସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵାପରଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ।। ତସ୍ଯ ଚ ଦ୍ଵିଶତୀ ସଂଧ୍ଯା ସଂଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚ ତଥା। ପରଃ
ଏହିପରି ଦ୍ୱାପରଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ଏହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଅଂଶ ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷ ହୁଏ।
କଲିର୍ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ସଂଖ୍ଯା ଚୋକ୍ତା ମନୀଷିଭିଃ
କଳିଯୁଗ ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ; ଏହି ଗଣନାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି।
( ୪୮୦୦ କୃତଂ, ୩୬୦୦ ତ୍ରେତା, ୨୪୦୦ ଦ୍ଵାପରମ୍, ୧୨୦୦ କଲିଃ) ଏଷା ଦ୍ଵାଦଶସାହସ୍ରୀ ଯୁଗସଂଖ୍ଯା ପ୍ରକୀର୍ତିତା
କୃତଯୁଗ ପାଇଁ ଚାରି ହଜାର, ତ୍ରେତା ପାଇଁ ତିନି ହଜାର, ଦ୍ୱାପର ପାଇଁ ଦୁଇ ହଜାର ଚାରି ଶତ, କଳି ପାଇଁ ଏକ ହଜାର ଦୁଇ ଶତ — ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ଯୁଗ ଗଣନା ଘୋଷିତ।
ସସର୍ଜ ସ ପୁନସ୍ତାତ ଜଗତ୍ସର୍ଵମିଦଂ ତତଃ
ତାପରେ ସେ ପୁନି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଜନ କଲେ, ପ୍ରିୟ।
ଯୁଗଂ ତଦେକସପ୍ତତ୍ଯା ଗୁଣିତଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ସେହି ଯୁଗକୁ ଏକାଉଁ ସତରେ ଗୁଣିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ଏହିପରି ଗଣାଯାଏ।
ଅଯନଂ ଚାପି ତତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦ୍ଵେଽଯନେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ଦୁଇଟି ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି — ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର।
ତତୋଽପରୋ ମନୁଃ କାଲମେତାଵନ୍ତଂ ଭଵେତ୍ପୁନଃ
ତାପରେ ଅନ୍ୟ ମନୁ ଆସନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି ସମୟ ପୁନି ଆସେ।
ତଦୈଵ ଚାଯନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମୁନିନା ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନା
ସେହି ସମୟରେ ତତ୍ତ୍ୱ ଦର୍ଶୀ ମୁନି ଗତିକୁ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।
ସହସ୍ରଯୁଗପର୍ଯଂତଂ ସା ନିଶା ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେ ନିଶାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି।