ମା ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଣାମୁପହାସପଦଂ ଗତଃ। ପ୍ରତିଜ୍ଞାରହିତୋ ଵିପ୍ର ସତ୍ଯମେଦ୍ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍॥୬.୪.
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ପାଖରେ ହସ୍ୟର ପାତ୍ର ନ ହେଉଁ, କିମ୍ବା ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରି ଅସତ୍ୟ କହି ନ ରୁହିଁ; ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟ ସହ କହୁଛି।
ଶ୍ରୀମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ। ଯଦ୍ଯେଵଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ କୁରୁଷ୍ଵ ଵଚନଂ ମମ। ସପ୍ତଦ୍ଵୀପଵତୀଂ ପୃଥ୍ଵୀଂ ମା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କୁତ୍ରଚିଦ୍ଵ୍ରଜ॥୬.୪.
ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: ଯଦି ଏହିପରି ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠା ଅଛି, ତେବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ; ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଥିବା ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଯିଅନାହିଁ।
ଏତସ୍ମାତ୍ପର୍ଵତାତ୍କ୍ଷେତ୍ରଂ ହାଟକେଶ୍ଵରସଂଜ୍ଞିତମ୍। ଅସ୍ତି ନୈର୍ଋତଦିଗ୍ଭାଗେ ଦେଶେ ଚାନର୍ତସଂଜ୍ଞକେ॥୬.୪.
ଏହି ପାହାଡ଼ଠାରୁ, ନୈରୃତ୍ୟ ଦିଗରେ ଅନର୍ତ୍ତ ନାମକ ଦେଶରେ, ହାଟକେଶ୍ୱର ନାମରେ ପରିଚିତ ଏକ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଅଛି।
ତତ୍ରାଦ୍ଯଂ ସ୍ଥାପିତଂ ଲିଂଗଂ ହାଟକେନ ସୁରୋତ୍ତମୈଃ। ଯତ୍ତତ୍ସଂକୀର୍ତ୍ଯତେ ଲୋକେ ପାତାଲେ ହାଟକେଶ୍ଵରମ୍॥୬.୪.
ସେଠାରେ, ହାଟକ ଓ ଦେବମାନେ ପ୍ରଥମେ ଯେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ସେହି ହାଟକେଶ୍ୱର ନାମରେ ଲୋକ ଓ ପାତାଳରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଛି।
ପାତାଲଜାହ୍ନଵୀତୋଯଂ ଯତ୍ରୈଵାସ୍ତି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ଉଦ୍ଧୃତେ ଶଂଭୁନା ଲିଂଗେ ଵିନିଷ୍କ୍ରାଂତଂ ରସାତଲାତ୍॥୬.୪.
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଠାରେ ପାତାଳ ଜାହ୍ନବୀର ଜଳ ଅଛି, ଯାହା ଶିବ ଲିଙ୍ଗକୁ ପାତାଳରୁ ଉଠାଇବାବେଳେ ବାହାରିଥିଲା।
ତତ୍ର ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଯତ୍ନେନ ପାତାଲଂ ଵସୁଧାଧିପଃ। କରୋତୁ ଜାହ୍ନଵୀତୋଯେ ସ୍ନାନଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ॥୬.୪.
ସେଠାକୁ ଉଦ୍ୟମରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାଜା ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପାତାଳ ଜାହ୍ନବୀ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରୁ।
ପଶ୍ଚାତ୍ପଶ୍ଯତୁ ତଲ୍ଲିଂଗଂ ହାଟକେଶ୍ଵରସଂଜ୍ଞିତମ୍। ଭଵିଷ୍ଯତି ତତଃ ଶୁଦ୍ଧଶ୍ଚଂଡାଲତ୍ଵଵିଵର୍ଜିତଃ॥୬.୪.
ତାପରେ, ସେ ହାଟକେଶ୍ୱର ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ କର; ଏହା ପରେ ସେ ଚଣ୍ଡାଳ ଦଶାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପବିତ୍ର ହେବେ।
ତ୍ଵମପି ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ଶ୍ରେଯଃ ପରଂ ହୃଦଯସଂସ୍ଥିତମ୍। ତତୋନ୍ଯଦପି ଯତ୍କିଂଚିତ୍ତତ୍ରୈଵ ତପସି ସ୍ଥିତଃ॥୬.୪.
ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ତପସ୍ୟା କରି ମନରେ ଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରିପାରିବ; ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, ଏଠାରେ ରୁହି ତପ କର।
ସୂତ ଉଵାଚ। ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ। ତ୍ରିଶଂକୁନା ସମାଯୁକ୍ତୋ ଗତସ୍ତତ୍ର ଦ୍ରୁତଂ ତତଃ॥୬.୪.
ସୂତ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବଡ଼ ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ସହ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ପାତାଲେ ଦେଵମାର୍ଗେଣ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ନୃପସତ୍ତମମ୍। ତ୍ରିଶଂକୁଂ ସ୍ନାପଯାମାସ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା॥୬.୪.
ସେମାନେ ଦେବମାନେ ଯିବା ପଥରେ ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାଜା ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ବିଧିମତ ରୀତିରେ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ।
ସ୍ନାତମାତ୍ରୋଥ ରାଜା ସ ହାଟକେଶ୍ଵଦର୍ଶନାତ୍। ଚଂଡାଲତ୍ଵେନ ନିର୍ମୁକ୍ତୋ ବଭୂଵାର୍କସମଦ୍ଯୁତିଃ॥୬.୪.
ସ୍ନାନ କରି ହାଟକେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ କରିବା ସହିତ, ରାଜା ଚଣ୍ଡାଳ ଦଶାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ।
ତତସ୍ତଂ ସ ମୁନିଃ ପ୍ରାହ ପ୍ରଣତଂ ଗତକଲ୍ମଷମ୍। ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ମୁକ୍ତୋସି ରାଜେଂଦ୍ର ଚଂଡାଲତ୍ଵେନ ସାଂପ୍ରତମ୍॥୬.୪.
ତାପରେ, ମୁନି ତାଙ୍କୁ ନମ୍ର ଭାବେ ନମସ୍କାର କରୁଥିବା ଓ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଏବେ ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ଦଶାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର।'
ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ପ୍ରାପ୍ତଃ ପରଂ ତେଜୋ ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ପ୍ରାପ୍ତଃ ପରଂ ତପଃ। ତସ୍ମାଦ୍ଯଜସ୍ଵ ସତ୍ରେଣ ଵିଧିଵଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଵତା॥୬.୪.
'ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତଜ୍ଜ୍ୱଳ୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟା ଲାଭ କରିଛ; ଏହିଠାରେ ନିୟମ ଓ ଦାନ ସହିତ ଏକ ଯଜ୍ଞ କର।'
ଯେନ ସଂପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ସିଦ୍ଧିଂ ନିତ୍ଯଂ ଯା ହୃଦଯେ ସ୍ଥିତା। ତ୍ଵତ୍କୃତେ ପ୍ରାର୍ଥଯିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵଯଂ ଗତ୍ଵା ପିତାମହମ୍॥୬.୪.
'ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମନରେ ଥିବା ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିପାରିବ; ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଅନୁରୋଧ କରିବି।'
ମଖାଂଶଂ ସର୍ଵଦେଵାଦ୍ଯୋ ଯେନ ଗୃହ୍ଣାତି ତେ ମଖେ। ତସ୍ମାଦତ୍ରୈଵ ସଂଭାରାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଯଜ୍ଞସମୁଦ୍ଭଵାନ୍। ଆନଯ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାଚ୍ଚ ଯାଵଦାଗମନଂ ମମ॥୬.୪.
'ତୁମର ଯଜ୍ଞରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଭାଗ ଯିଏ ନେଇଥାଏ, ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରୁ ଏଠାକୁ ଆଣ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଫେରି ଆସିବି।'
ବାଢମିତ୍ଯେଵ ସୋଽପ୍ଯାହ ସ ମୁନିଃ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ। ପିତାମହମୁପାଗମ୍ଯ ପ୍ରଣିପତ୍ଯାବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ॥୬.୪.
'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି ସେ ଦୃଢ଼ ନିୟମ ଧାରଣ କରିଥିବା ମୁନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଯାଜଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଭୂପଂ ତ୍ରିଶଂକୁଂ ପ୍ରପିତାମହ। ମାନୁଷେଣ ଶରୀରେଣ ଯେନ ଗଚ୍ଛତି ତେ ପଦମ୍॥୬.୪.
ମୁଁ ରାଜା ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଏମିତି ଏକ ଯଜ୍ଞ କରାଇବି, ହେ ପ୍ରପିତାମହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜ ମାନବ ଦେହ ସହିତ ତୁମର ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବେ।
ତସ୍ମାଦାଗଚ୍ଛ ତତ୍ର ତ୍ଵଂ ଯଜ୍ଞଵାଟଂ ପିତାମହ। ସର୍ଵୈଃ ସୁରଗଣୈଃ ସାର୍ଧଂ ଶିଵଵିଷ୍ଣୁପୁରଃସରୈଃ॥୬.୪.
ତେଣୁ, ହେ ପ୍ରପିତାମହ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ସହିତ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ଆସ।
ପ୍ରଗୃହାଣ ସ୍ଵହସ୍ତେନ ଯଜ୍ଞଭାଗଂ ଯଥୋଚିତମ୍। ସଶରୀରୋ ଦିଵଂ ଯାତି ଯେନାସୌ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦତଃ॥୬.୪.
ତୁମେ ନିଜ ହାତରେ ଯଥାଯଥିକ ଯଜ୍ଞଭାଗ ଗ୍ରହଣ କର; ତୁମ ଦୟାରେ, ସେ ନିଜ ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ। ନ ଯଜ୍ଞକର୍ମଣା ସ୍ଵର୍ଗଃସ୍ଵେନ କାଯେନ ଲଭ୍ଯତେ। ମୁକ୍ତ୍ଵା ଦେହାଂତରଂ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତସ୍ମାନ୍ମୈଵଂ ଵଦସ୍ଵ ମାମ୍॥୬.୪.
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯଜ୍ଞ କରିବା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜ ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏନାହିଁ; ଦେହ ଛାଡ଼ିଲା ପରେ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ତେଣୁ ଏପରି କଥା ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵଯମଗ୍ନିମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ହଵିର୍ଗୃହ୍ଣାମହେ ମଖେ। ଵେଦୋକ୍ତଵିଧିନା ସମ୍ଯଗ୍ଯଜମାନହିତାଯ ଵୈ॥୬.୪.
ଆମେ ସମସ୍ତେ, ଯାହାଙ୍କର ମୁଖ ଅଗ୍ନି, ବେଦର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଯଜ୍ଞରେ ହବି ଗ୍ରହଣ କରୁଛୁ, ଯଜମାନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ଵହ୍ନିମୁଖେ ଭୂଯଃ ସ ଜୁହୋତି ହଵିର୍ଦ୍ଵିଜ। ତତଃ ସଂପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତି ସ୍ଵର୍ଗଂ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାଦସଂଶଯମ୍॥୬.୪.
ତେଣୁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ପୁଣିଥରେ ଅଗ୍ନିରେ ହବି ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ; ତୁମ ଦୟାରେ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇବେ।
ସୂତ ଉଵାଚ। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵାକ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ରୁଷାନ୍ଵିତଃ। ପିତାମହମୁଵାଚେଦଂ ପଶ୍ଯ ମେ ତପସୋ ବଲମ୍॥୬.୫.
ସୂତ କହିଲେ: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ପ୍ରପିତାମହଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖ।'
ଯାଜଯିତ୍ଵା ତ୍ରିଶଂକୁଂ ତଂ ଵିଧିଵଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଵତା। ଯଜ୍ଞେନାତ୍ରା(?) ନଯିଷ୍ଯାମି ପଶ୍ଯତସ୍ତେ ପିତାମହ॥୬.୫.
ମୁଁ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଓ ଉଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରାଇ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବି—ଏହା ଦେଖ, ହେ ପ୍ରପିତାମହ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଦ୍ରୁତଂ ଗତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଧରାତଲମ୍। ଚକାର ଯାଜନେ ଯତ୍ନଂ ତ୍ରିଶଂକୋଃ ସୁମହାତ୍ମନଃ॥୬.୫.
ଏପରି କହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତୁରନ୍ତ ଭୂମିକୁ ଗଲେ ଓ ମହାତ୍ମା ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବାରେ ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଦଦୌ ଦୀକ୍ଷାଂ ସମାହୂଯ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଵେଦପାରଗାନ୍। ଯତ୍ରକର୍ମୋଚିତେ କାଲେ ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ଵନେ ଶୁଭେ॥୬.୫.
ସେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଡାକି, ଯଥାଯଥିକ ସମୟରେ, ସେଇ ପବିତ୍ର ଅରଣ୍ୟରେ ଦୀକ୍ଷା ଦେଲେ।
ବଭୂଵ ସ ସ୍ଵଯଂ ଧୀମାନଧ୍ଵର୍ଯୁର୍ଯଜ୍ଞକର୍ମଣି। ତସ୍ମିନ୍ହୋତା ଚ ଶାଂଡିଲ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମା ଗୌତମ ଏଵ ଚ॥୬.୫.
ସେ ନିଜେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିବାରୁ ଯଜ୍ଞରେ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ହେଲେ; ସେଠାରେ ହୋତା ଥିଲେ ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ, ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଥିଲେ ଗୌତମ।
ଆଗ୍ନୀଧ୍ରଶ୍ଚ୍ଯଵନୋ ନାମ ମୈତ୍ରାଵରୁଣଃ କାର୍ମିକଃ। ଉଦ୍ଗାତା ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ଚ ପ୍ରତିହର୍ତା ଚ ଜୈମିନିଃ॥୬.୫.
ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଥିଲେ ଚ୍ୟବନ, କାର୍ମିକ ଥିଲେ ମୈତ୍ରାବରୁଣ; ଉଦ୍ଗାତା ଥିଲେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତା ଥିଲେ ଜୈମିନି।
ପ୍ରସ୍ତୋତା ଶଂକୁଵର୍ଣଶ୍ଚ ତଥୋନ୍ନେତା ଚ ଗାଲଵଃ। ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଚ୍ଛଂସୀ ହୋତା ଗର୍ଗୋ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ॥୬.୫.
ପ୍ରସ୍ତୋତା ଥିଲେ ଶଙ୍କୁବର୍ଣ୍ଣ, ଉନ୍ନେତା ଥିଲେ ଗାଳବ; ବ୍ରାହ୍ମଣାଚ୍ଛଂସୀ ଥିଲେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ଏବଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗର୍ଗ ଥିଲେ ହୋତା।
ନେଷ୍ଟା ଚୈଵ ତଥାତ୍ରିସ୍ତୁ ଅଚ୍ଛାଵାକୋ ଭୃଗୁଃ ସ୍ଵଯମ୍। ତାନ୍ସର୍ଵାନୃତ୍ଵିଜଶ୍ଚକ୍ରେ ତ୍ରିଶଂକୁଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯାନ୍ଵିତଃ॥୬.୫.
ନେଷ୍ଟା ଥିଲେ ଅତ୍ରି, ଏବଂ ଅଚ୍ଛାବାକ ଥିଲେ ଭୃଗୁ ନିଜେ; ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଋତ୍ବିଜ୍ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।