କ୍ରୀଡଂତି ନକୁଲାଃ ସର୍ପୈରୂଲୂକା ଯତ୍ର ଵାଯସୈଃ। ମୂଷକୈର୍ଵୃଷଦଂଶାଶ୍ଚ ଦ୍ଵୀପିନୋ ଵିଵିଧୈର୍ମୃଗୈଃ॥୬.୪.
ସେଠାରେ ନକୁଲ ଓ ସାପ, ଉଲୁକ ଓ କାଉ, ଉନ୍ଦୁର ଓ ବନ୍ୟ ଗାଈ, ଏବଂ ଚିତା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପଶୁମାନେ ମିଶି ଖେଳୁଛନ୍ତି।
ଅଥାପଶ୍ଯନ୍ନଦୀତୀରେ ସ ତପସ୍ଵିଗଣାଵୃତମ୍। ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯନିରତଂ ଦାଂତଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପୋନିଧିନମ୍॥୬.୪.
ତାପରେ ସେ ନଦୀପାରେ ଦେଖିଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ତପସ୍ଵୀମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ସେ ନିଜେ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ନିୟମରେ ଲିନ ଏବଂ ତପସ୍ଵିର ଧନ।
ତେଜସା ତପସାତୀଵ ଦୀପ୍ଯମାନମିଵାନଲମ୍। ଚୀରଵଲ୍କଲସଂଵୀତଂ ଶାଲଵୃକ୍ଷଂ ସମାଶ୍ରିତମ୍॥୬.୪.
ସେ ଦେଖିଲେ, ଏକ ତପସ୍ୟାର ଆଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଚମକୁଥିବା, ଚିର ଓ ଗଛର ଛାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଏକ ମହାପୁରୁଷ, ଶାଳ ଗଛ ତଳେ ଅସ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ।
ଅଥ ଗତ୍ଵା ସ ରାଜେନ୍ଦ୍ରୋ ଦୂରସ୍ଥୋଽପି ପ୍ରଣମ୍ଯ ତମ୍। ଅଷ୍ଟାଂଗେନ ପ୍ରଣାମେନ ସ୍ଵନାମ ପରିକୀର୍ତଯନ୍॥୬.୪.
ତାପରେ ରାଜା ଦୂରରୁ ଯାଇ, ଏଠାରେ ଅଠ ଅଙ୍ଗରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ନିଜ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।
ତଥାନ୍ଯାନପି ତଚ୍ଛିଷ୍ଯାନ୍କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟଃ ସ୍ଥିତଃ। ଯଥାକ୍ରମଂ ଯଥାଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ଯୁତଃ॥୬.୪.
ସେ ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କରି, ଅନ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ବୟସ୍ ଓ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ, ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ।
ଧୂଲିଧୂସରିତାଂଗଂ ତଂ ତେ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହୀପତିମ୍। ଚଂଡାଲ ଇତି ମନ୍ଵାନାଶ୍ଚିହ୍ନୈର୍ଗାତ୍ରସମୁଦ୍ଭଵୈଃ॥୬.୪.
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଧୂଳି ଓ ମାଟିରେ ଲପେଟି ଥିବା ଦେହ ଦେଖି, ଶିଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚଣ୍ଡାଳ ଭାବିଲେ, ଦେହର ଚିହ୍ନ ଦେଖି।
ଭର୍ତ୍ସଯାମାସୁରେଵାଥ ଵଚନୈଃ ପରୁଷାକ୍ଷରୈଃ। ଧିକ୍ଛବ୍ଦୈଶ୍ଚ ତଥୈଵାନ୍ଯେ ଯାହିଯାହୀତି ଚାସକୃତ୍॥୬.୪.
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶିଷ୍ୟମାନେ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଡାଟିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ 'ଲଜ୍ଜା!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି, ବାରମ୍ବାର 'ଯାଉ, ଯାଉ!' ବୋଲି କହିଲେ।
କସ୍ତ୍ଵଂ ପାପେହ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ମୁନୀନାମାଶ୍ରମୋତ୍ତମେ। ଵେଦଧ୍ଵନିସମାକୀର୍ଣେ ସାଧୂନାମପି ଦୁର୍ଲଭେ॥୬.୪.
ତୁମେ କିଏ, ଏହି ଉତ୍ତମ ମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବେଦର ଶବ୍ଦ ଗୁଞ୍ଜିଉଛି, ଏବଂ ଯାଁଠି ସାଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ପାପୀ ହେଇ ଆସିଛ।
ତସ୍ମାଦ୍ଗଚ୍ଛ ଦ୍ରୁତଂ ଯାଵନ୍ନ କଶ୍ଚିତ୍ତାପସସ୍ତଵ। ଦତ୍ତ୍ଵା ଶାପଂ କରୋତ୍ଯାଶୁ ପ୍ରାଣାନାମପି ସଂକ୍ଷଯମ୍॥୬.୪.
ତେଣୁ ତୁମେ ଏଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯାଉ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ତପସ୍ବୀ ତୁମେଉପରେ ଶାପ ଦେଇ, ତୁମର ପ୍ରାଣ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇନାହାନ୍ତି।
ତ୍ରିଶଂକୁରୁଵାଚ। ତ୍ରିଶଂକୁର୍ନାମ ଭୂପୋଽହଂ ସୂର୍ଯଵଂଶସମୁଦ୍ଭଵଃ। ଶପ୍ତୋ ଵସିଷ୍ଠପୁତ୍ରୈଶ୍ଚ ଚଂଡାଲତ୍ଵେ ନିଯୋଜିତଃ॥୬.୪.
ତ୍ରିଶଙ୍କୁ କହିଲେ: ମୁଁ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ନାମକ ଏକ ରାଜା, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୁଁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହୋଇ ଚଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚିଛି।
ସୋଽହଂ ଶରଣମାପନ୍ନଃ ଶାପମୁକ୍ତ୍ଯୈ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ଜଗନ୍ମିତ୍ରଂ ନାନ୍ଯା ମେଽସ୍ତି ଗତିଃ ପରା॥୬.୪.
ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଶାପ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି, ମୁଁ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତଙ୍କ ମିତ୍ର, ସେ ମୋର ଏକମାତ୍ର ଆଶା।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ। ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଭଵାନ୍ଯାଜ୍ଯସ୍ତତ୍ପୁତ୍ରାଣାଂ ଵିଶେଷତଃ। ତତ୍କସ୍ମାଦୀଦୃଶେ ପାପେ ତୈସ୍ତ୍ଵମଦ୍ଯ ନିଯୋଜିତଃ॥୬.୪.
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: ତୁମେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କମ୍ ନୁହଁ, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ତୁମକୁ ଏପରି ପାପ ଅବସ୍ଥାରେ କାହିଁକି ଦେଲେ?
କୋଽପରାଧସ୍ତ୍ଵଯା ତେଷାଂ କୃତଃ ପାର୍ଥିଵସତ୍ତମ। ପ୍ରାଣଦ୍ରୋହଃ କୃତଃ କିଂ ଵା ଦାରଧର୍ଷଣସଂଭଵଃ॥୬.୪.
ପ୍ରଥମ ରାଜା, ତୁମେ କେଉଁ ଅପରାଧ କଲା? ପ୍ରାଣ ହନନ କଲା କି, କିମ୍ବା ଜନାନୀ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କଲା?
ତ୍ରିଶଂକୁରୁଵାଚ। ଅନେନୈଵ ଶରୀରେଣ ସ୍ଵର୍ଗାଯ ଗମନଂ ପ୍ରତି। ମଯା ସଂପ୍ରାର୍ଥିତୋ ଯଜ୍ଞୋ ଵସିଷ୍ଠାନ୍ମୁନିସତ୍ତମାତ୍॥୬.୪.
ତ୍ରିଶଙ୍କୁ କହିଲେ: ଏହି ଦେହରେ ଥିବା ସମୟରେ, ମୁଁ ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଏକ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲି।
ତେନୋକ୍ତଂ ନ ସ ଯଜ୍ଞୋଽସ୍ତି ଯେନ ସ୍ଵର୍ଗେ ପ୍ରଗମ୍ଯତେ। ଅନେନୈଵ ଶରୀରେଣ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଦେହାଂତରଂ ନୃପ॥୬.୪.
ସେ କହିଲେ, 'ଏପରି କୌଣସି ଯଜ୍ଞ ନାହିଁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାଯିଏ, ଦେହ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ନୁହଁ।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯଦି ମାଂ ନ ନଯିଷ୍ଯତି। ସ୍ଵର୍ଗଂ ଚାନେନ କାଯେନ ସଦ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞପ୍ରଭାଵତଃ॥୬.୪.
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ କହିଲି, 'ଯଦି ଆପଣ ଏହି ଦେହରେ ଯଜ୍ଞର ଶକ୍ତିରେ ମୋତେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ଆଜି ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଗୁରୁ ଖୋଜିବି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'
ତଦନ୍ଯଂ ଗୁରୁମେଵାଦ୍ଯ କର୍ତାହଂ ନାସ୍ତି ସଂଶଯଃ। ଏତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁନିଃ ପ୍ରାହ ଯତ୍କ୍ଷେମଂ ତତ୍ସମାଚର॥୬.୪.
ଏହି କଥା ଜାଣି, ମୁନି କହିଲେ, 'ଯାହା ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ, ସେ କର।'
ତତୋଽହଂ ତେନ ସଂତ୍ଯକ୍ତସ୍ତତ୍ପୁତ୍ରାନ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ନିଷ୍ଠୁରାନ୍। ପ୍ରୋକ୍ତଵାନଥ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଦ୍ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ କୀର୍ତିତମ୍॥୬.୪.
ତାପରେ, ସେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ନିକଟକୁ ଗଲି, ତାଙ୍କୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ସମସ୍ତ କହିଦେଲି।
ତତସ୍ତୈଃ ଶୋକସଂତପ୍ତୈଃ ଶପ୍ତୋସ୍ମି ମୁନିସତ୍ତମ। ନୀତଶ୍ଚେମାଂ ଦଶାଂ ପାପାଂ ଚଂଡାଲତ୍ଵେ ନିଯୋଜିତଃ॥୬.୪.
ତାପରେ, ଦୁଃଖରେ ତଳିଥିବା ସେ ପୁଅମାନେ ମୋତେ ଶାପ ଦେଲେ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ମୋତେ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଚଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚାଇଦେଲେ।
ସୋଽହଂ ତ୍ଵାଂ ମନସା ଧ୍ଯାତ୍ଵା ସୁଦୂରାଦିହରାଗତଃ(?)। ଆଶାଂ ଗରୀଯସୀଂ କୃତ୍ଵା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ମୁନୀଶ୍ଵର॥୬.୪.
ତେଣୁ, ମୁଁ ମନରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଦୂରରୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ମୋର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଆଶା ଆପଣଙ୍କୁ ଉପରେ ରଖିଛି, ମୁନିମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ।
ନାସାଧ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ କିଂଚିତ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ତେ ମୁନେ। ତସ୍ମାତ୍କୁରୁ ପ୍ରତୀକାରଂ ଦୁଃଖିତସ୍ଯ ମମାଧୁନା॥୬.୪.
ମୁନି, ତୁମେ ତିନି ଲୋକରେ କିଛି ଅସମ୍ଭବ ନାହିଁ। ଏହିଯୋଗୁଁ, ମୋର ଦୁଃଖର ଏବେ କିଛି ଉପାୟ କର।
ସୂତ ଉଵାଚ। ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ। ଵସିଷ୍ଠସ୍ପର୍ଧଯୋଵାଚ ମୁନିମଧ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ॥୬.୪.
ସୂତ କହିଲେ — ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ବଡ଼ ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଯିଏ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧୀ ଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ି ଉଭୟ କଥା କହିଲେ।
ଅହଂ ତ୍ଵାଂ ଯାଜଯିଷ୍ଯାମି ତେନ ଯଜ୍ଞେନ ପାର୍ଥିଵ। ଗଚ୍ଛସି ତ୍ରିଦିଵଂ ଯେନ ଇଷ୍ଟମାତ୍ରେଣ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍॥୬.୪.
ରାଜା, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଏମିତି ଯଜ୍ଞ କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଚାହିଁଥିବା ଦାନ ଦେଇ ସହଜରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇପାରିବ।
ତ୍ଵମେଵଂ ଵିହିତୋ ଭୂପ ଵାସିଷ୍ଠୈରଂତ୍ଯଜସ୍ତୁ ତୈଃ। ମଯା ଭୂଯୋଽପି ଭୂପାଲଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ॥୬.୪.
ରାଜା, ବଶିଷ୍ଠମାନେ ତୁମକୁ ଏଭଳି ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁଣି ରାଜା କରିଦେବି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦାଗଚ୍ଛ ଭୂପାଲ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଂ ମଯା ସହ। କୁରୁ ତୀର୍ଥପ୍ରଭାଵେଣ ଯେନ ତ୍ଵଂ ସ୍ଯାଃ ଶୁଚିଃ ପୁନଃ॥୬.୪.
ତେଣୁ ରାଜା, ମୋ ସହ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଚଳ। ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତାରେ ତୁମେ ପୁଣି ଶୁଦ୍ଧ ହେବ।
ତଥା ଯଜ୍ଞକ୍ରିଯାର୍ହଶ୍ଚ ଚଂଡାଲତ୍ଵଵିଵର୍ଜିତଃ। ନାସ୍ତି ତତ୍ପାତକଂ ଯଚ୍ଚ ତୀର୍ଥସ୍ନାନାନ୍ନ ନଶ୍ଯତି॥୬.୪.
ଏଭଳି ତୁମେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବା, ଚଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା। ତୀର୍ଥସ୍ନାନରେ ଯେଉଁ ପାପ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ସେମିତି କିଛି ନାହିଁ।
ସୂତ ଉଵାଚ। ଏଵଂ ସ ନିଶ୍ଚଯଂ କୃତ୍ଵା ଗାଧିପୁତ୍ରୋ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ। ତ୍ରିଶଂକୁଂ ପୃଷ୍ଠତଃ କୃତ୍ଵା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାମଥାଵ୍ରଜତ୍॥୬.୪.
ସୂତ କହିଲେ — ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ ବଡ଼ ଋଷି, ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ପଛରେ ରଖି, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ସରସ୍ଵତ୍ଯାଂ ପ୍ରଭାସେ କୁରୁଜାଂଗଲେ। ପୃଥୂଦକେ ଗଯାଶୀର୍ଷେ ନୈମିଷେ ପୁଷ୍କରତ୍ରଯେ॥୬.୪.
ସେମାନେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ସରସ୍ୱତୀ, ପ୍ରଭାସ, କୁରୁଜାଙ୍ଗଳ, ପୃଥୂଦକ, ଗୟାଶୀର୍ଷ, ନୈମିଷ ଓ ତିନିଟି ପୁଷ୍କରକୁ ଗଲେ।
ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ପ୍ରଯାଗେ ଚ କେଦାରେ ଶ୍ରଵଣେ ନଦେ। ଚିତ୍ରକୂଟେ ଚ ଗୋକର୍ଣେ ଶାଲିଗ୍ରାମେଽଚଲେଶ୍ଵରେ॥୬.୪.
ବାରାଣସୀ, ପ୍ରୟାଗ, କେଦାର, ଶ୍ରବଣ ନଦୀ, ଚିତ୍ରକୂଟ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, ଶାଳିଗ୍ରାମ ଓ ଅଚଳେଶ୍ୱରକୁ ଯାଇଥିଲେ।
ଶୁକ୍ଲତୀର୍ଥେ ସୁରାଜ୍ଯାଖ୍ଯେ ଦୃଷଦ୍ଵତି ନଦେ ଶୁଭେ। ଅଥାନ୍ଯେଷୁ ସୁପୁଣ୍ଯେଷୁ ତୀର୍ଥେଷ୍ଵାଯତନେଷୁ ଚ॥୬.୪.
ଶୁକ୍ଳତୀର୍ଥ, ଯାହାକୁ ସୁରାଜ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଶୁଭ ଦ୍ରିଷଦ୍ୱତୀ ନଦୀ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅତି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଥିଲେ।