ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵେ ତେ ମୁନିସତ୍ତମାଃ। ପରଂ କୋପଂ ସମାଵିଷ୍ଟାସ୍ତମୂଚୁଃ ପରୁଷାକ୍ଷରୈଃ॥୬.୩.
ତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଯସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଯା ଗୁରୁସ୍ତ୍ଯକ୍ତୋ ହିତକୃତ୍ପାପଵାନସି। ତସ୍ମାଦ୍ଭଵାଧୁନା ପାପ ଚଂଡାଲୋ ଲୋକନିଂଦିତଃ॥୬.୩.
ତୁମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଛାଡିଛ, ଯିଏ ତୁମର ଭଲ ଚାହିଥିଲେ; ତେଣୁ ଏବେ ତୁମେ ପାପୀ ହେବା; ଏହି ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ସମାଜରେ ନିନ୍ଦିତ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବା।
ଅଥ ତଦ୍ଵଚନାଂତେ ସ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ପୃଥିଵୀପତିଃ। ବଭୂଵାଂତ୍ଯଜରୂପାଢ୍ଯୋ ଵିକୃତାକାରଦେହଭୃତ୍॥୬.୩.
ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶେଷ ହେବା ସହିତ, ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଅଜାତ ଜାତିର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଦେହ ନେଇ ଚଣ୍ଡାଳ ଦେଖାଗଲେ।
ଯଵମଧ୍ଯଃ କୃଶଗ୍ରୀଵଃ ପିଂଗାକ୍ଷୋ ଭୁଗ୍ନନାସିକଃ। କୃଷ୍ଣାଂଗଃ ଶଂକୁଵର୍ଣଶ୍ଚ ଦୁର୍ଗଂଧେନ ସମାଵୃତଃ॥୬.୩.
ତାଙ୍କର କମର ପତଳା, ଗଳା ଶୁଉଁ, ଆଖି ପିଙ୍ଗଳ, ନାକ ଭୁଜି, ଦେହ କଳା, ଚମଡ଼ ଶଙ୍କୁ ରଙ୍ଗର, ଦୁର୍ଗନ୍ଧରେ ଆବୃତ।
ଅଥାତ୍ମାନଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଵିକୃତଂ ସ ନରାଧିପଃ। ଚଣ୍ଡାଲଧର୍ମିଣଂ ସଦ୍ଯୋ ଲଜ୍ଜଯାଽଧୋମୁଖଃ ସ୍ଥିତଃ॥୬.୩.
ସେ ନିଜକୁ ଏପରି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଦେହ ଓ ଚଣ୍ଡାଳ ଚିହ୍ନ ସହିତ ଦେଖି, ତୁରନ୍ତ ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦଉଡ଼ି ରହିଲେ।
ଯାହିଯାହୀତି ଵିପ୍ରୈସ୍ତୈର୍ଭର୍ତ୍ସ୍ଯମାନୋ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ସର୍ଵତଃ ସାରମେଯୈଶ୍ଚ କ୍ଲିଶ୍ଯମାନୋ ନିରର୍ଗଲୈଃ। କାକକୋକିଲସଂକାଶୋ ଜୀର୍ଣଵସ୍ତ୍ରାଵଗୁଂଠିତଃ॥୬.୩.
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ 'ଯା, ଯା' ବୋଲି ବାରମ୍ବାର ତାଙ୍କୁ ହଁକି ଦେଲେ; ଚାରିପାଖରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ କୁକୁରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟାଚାର କରିଲେ; କାଉଁ କିମ୍ବା କୋଇଲା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ରେ ଢାକି ରହିଲେ।
ତତଃ ସ ଚିନ୍ତଯାମାସ ଦୁଃଖେନ ମହତା ଵୃତଃ। କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି କଥଂ ଶାଂତିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି॥୬.୩.
ତାପରେ, ଭାରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ, ସେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲା—'ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କିପରି ଶାନ୍ତି ମିଳିବି?'
କିଂ ମଯୈତତ୍ସୁମୂର୍ଖେଣ ଵାଂଛିତଂ ଦୁର୍ଲଭଂ ପଦମ୍। ତତ୍ପ୍ରଭାଵେନ ଵିଭ୍ରଷ୍ଟଃ କୁଲଧର୍ମୋଽପି ମେ ସ୍ଵକଃ॥୬.୩.
'ମୁଁ ଏତେ ଅଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ, କଣ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଦଶାକୁ ଆଶା କରିଥିଲି? ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ, ମୋର ପରିବାରର ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ହରାଇଗଲା।'
କିଂ ଜଲଂ ପ୍ରଵିଶାମ୍ଯଦ୍ଯ କିଂ ଵା ଦୀପ୍ତଂ ହୁତାଶନମ୍। ଭକ୍ଷଯାମି ଵିଷଂ କିଂ ଵା କଥଂ ସ୍ଯାନ୍ମୃତ୍ଯୁରଦ୍ଯ ମେ॥୬.୩.
'ଆଜି ମୁଁ ପାଣିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି କି? କିମ୍ବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ? କିମ୍ବା ବିଷ ଖାଇବି? କିପରି ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବି ଆଜି?'
ଅନେନ ଵପୁଷା ଦାରାନ୍ଵୀକ୍ଷଯିଷ୍ଯାମି ତାନ୍କଥମ୍। ତାଦୃଶେନ ଶରୀରେଣ ଯାଭିଃ ସଂକ୍ରୀଡିତଂ ମଯା॥୬.୩.
'ଏହି ଦେହରେ, କିପରି ମୁଁ ମୋ ଜନାନୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିବି—ଯେଉଁମାନେ ସହିତ ମୁଁ ଆଗରୁ ଖେଳିଥିଲି, ଏବେ ମୋ ଶରୀର ଏପରି ହୋଇଗଲା?'
କଥଂ ପୁତ୍ରାଂସ୍ତଥା ପୌତ୍ରାନ୍ସୁହୃତ୍ସଂବଂଧିବାଂଧଵାନ୍। ଵୀକ୍ଷଯିଷ୍ଯାମି ତାନ୍ଭୂଯସ୍ତଥାନ୍ଯଂ ସେଵକଂ ଜନମ୍॥୬.୩.
'କିପରି ମୁଁ ପୁନି ମୋ ପୁଅମାନେ, ନାତିମାନେ, ସହଯୋଗୀ, ଆତ୍ମୀୟ-ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସେବକମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି?'
ତେଽଦ୍ଯ ମାମୀଦୃଶଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହର୍ଷଂ ଯାସ୍ଯଂତି ନିର୍ଭଯାଃ॥୬.୩.
'ଆଜି, ମୋ ଏହି ଦଶା ସମ୍ବଲେ ଶୁଣି, ସେମାନେ ଭୟ ଛାଡି ଆନନ୍ଦିତ ହେବେ।'
ଯେ ମଯା ତର୍ପିତା ଦାନୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵେଦପାରଗାଃ। ତେଽଦ୍ଯ ମାମୀଦୃଶଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସଂଭଵିଷ୍ଯଂତି ଦୁଃଖିତାଃ॥୬.୩.
'ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେକୁ ମୁଁ ଦାନ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲି, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ବେଦର ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ଆଜି ମୋ ଏହି ଦଶା ସମ୍ବଲେ ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ହେବେ।'
ତଥା ଯେ ସୁହୃଦୋଽଭୀଷ୍ଟା ନିତ୍ଯଂ ମମ ହିତେ ରତାଃ। କାମଵସ୍ଥାଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯନ୍ତି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାଂ ସ୍ଥିତମୀଦୃଶମ୍॥୬.୩.
'ଏହିପରି, ମୋ ପ୍ରିୟ ସହଯୋଗୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ମୋ ଭଲରେ ଲାଗିଥିଲେ, ସେମାନେ ମୋ ଏହି ଦଶା ଦେଖି, ଭାଗ୍ୟ ଯେଉଁ ଦଶାକୁ ଦେଇଯିବ, ସେଉଁପରି ଚାଲିଯିବେ।'
ଭଦ୍ରଜାତ୍ଯା ଗଜା ଯେ ମେ ମଦାନ୍ଧାଃ ଷଷ୍ଟିହାଯନାଃ। ମଯା ଵିନା ମିଥୋ ଯୁଦ୍ଧେ କସ୍ତାନଦ୍ଯ ନିଯୋକ୍ଷ୍ଯତି॥୬.୩.
'ମୋ ଭଲ ଜାତିର ହାତୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମଦରେ ମାତି, ସାଠି ବର୍ଷର, ମୋ ବିନା, ଆଜି କିଏ ସେମାନେକୁ ଏକାପରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଠାଇବ?'
ଅଶ୍ଵାସ୍ତିତ୍ତିରକଲ୍ମାଷାଃ ସୁଦାଂତାଃ ସାଦିଭିର୍ଦୃଢୈଃ। କସ୍ତାଂଶ୍ଚିତ୍ରପଦନ୍ଯାସୈର୍ନିଯାମ୍ଯତି ମଯା ଵିନା॥୬.୩.
'ଏବଂ ମୋ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଭଲ ଶିକ୍ଷିତ, ଚିତ୍ର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଘୋଡାମାନେ, ମୋ ବିନା, କିଏ ସେମାନେକୁ ଭିନ୍ନ ଚାଲିରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବ?'
ତଥା ମେ ଭୃତ୍ଯଵର୍ଗାସ୍ତେ କୁଲୀନା ଯୁଦ୍ଧଦୁର୍ମଦାଃ। ମାଂ ଵିନା କସ୍ଯ ଯାସ୍ଯଂତି ସମୀପେଽଦ୍ଯ ସୁଦୁଃଖିତାଃ॥୬.୩.
'ଏହିପରି, ମୋ ନିଜ ଭୃତ୍ୟମାନେ, ଉତ୍ତମ ଜାତିର ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଗର୍ବିତ, ମୋ ବିନା, ଆଜି କିଏଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବେ, ଏତେ ଦୁଃଖରେ?'
ସଂଖ୍ଯାହୀନସ୍ତଥା କୋଶସ୍ତାଦୃଙ୍ମେ ବହୁରତ୍ନଭାକ୍। କସ୍ଯ ଯାସ୍ଯତି ସଂଭୋଗଂ ମଯା ହୀନସ୍ତୁ ରକ୍ଷିତଃ॥୬.୩.
'ମୋର ଧନଭଣ୍ଡାର, ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ରତ୍ନ ଥିଲା, ଏବେ ଅଳ୍ପ ହୋଇଯାଇଛି—ମୋ ବିନା, କିଏର ରକ୍ଷା ତଳେ ରହିବ?'
ତଥା ମେ ସଂଖ୍ଯଯା ହୀନଂ ଧାନ୍ଯଂ ଗୋଜାଵିକଂ ମହତ୍। ଭଵିଷ୍ଯତି କଥଂ ହୀନଂ ମଯାଭୀଷ୍ଟୈସ୍ତୁ ରକ୍ଷିତମ୍॥୬.୩.
'ଏହିପରି, ମୋ ଧାନ, ଗାଁଠି, ମେଁଢାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଏବେ ଅଳ୍ପ ହୋଇଯାଇଛି—ମୋ ଏବଂ ମୋ ପ୍ରିୟମାନେ ବିନା, କିପରି ସେମାନେ ରକ୍ଷିତ ହେବେ?'
ଏଵଂ ବହୁଵିଧଂ ରାଜା ସ ଵିଲପ୍ଯ ଚ ଦୁଃଖିତଃ। ଜଗାମ ନଗରାଭ୍ଯାଶଂ ପଦ୍ଭ୍ଯାମେଵ ଶନୈଃଶନୈଃ॥୬.୩.
ଏପରି ବହୁ ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରି, ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଦୀରେ-ଦୀରେ ପଦେ ପଦେ ଚାଲି, ନଗରର ପାଖକୁ ଯାଇଲେ।
ତତୋ ରାତ୍ରୌ ସମାସାଦ୍ଯ ସ୍ଵଂ ପୁରଂ ଜନଵର୍ଜିତମ୍। ଦ୍ଵାରେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ସମାହୂଯ ପୁତ୍ରଂ ମଂତ୍ରିଭିରନ୍ଵିତମ୍॥୬.୩.
ତାପରେ, ରାତିରେ ନିଜ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଲୋକମାନେ ଶୂନ୍ୟ ଥିଲା, ସେ ଦ୍ୱାରରେ ଦଉଡ଼ି, ପୁଅକୁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଡାକିଲେ।
କଥଯାମାସ ଵୃତ୍ତାଂତଂ ସର୍ଵଂ ଶାପସମୁଦ୍ଭଵମ୍। ଦୂରେ ସ୍ଥିତଃ ସ ପୁତ୍ରାଣାଂ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ॥୬.୩.
ପୁଅମାନେଠାରୁ ଦୂରେ ଦଉଡ଼ି, ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠ ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ଶାପ କିପରି ଆସିଲା, ସେ ସବୁ କଥା କହିଦେଲେ।
ଵଜ୍ରପାତୋପମଂ ଵାକ୍ଯଂ ତେଽପି ତସ୍ଯ ନିଶମ୍ଯ ତତ୍। ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲୈରାସ୍ଯୈ ରୁରୁଦୁଃ ଶୋକସଂଯୁତାଃ॥୬.୩.
ସେ କଥା, ବଜ୍ର ପଡ଼ିବା ପରି ଶୁଣି, ସେମାନେ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜା ମୁହଁ ନେଇ, ଦୁଃଖରେ ଭରି, କାନ୍ଦିଲେ।
ହା ନାଥ ହା ମହାରାଜ ହା ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମଵତ୍ସଲ। ତ୍ଵଯା ହୀନା ଭଵିଷ୍ଯାମଃ କଥମଦ୍ଯ ସୁଦୁଃଖିତାଃ॥୬.୩.
'ହା ନାଥ! ହା ମହାରାଜ! ହା ନିତ୍ୟ ଧର୍ମପ୍ରିୟ! ତୁମେ ବିନା, ଆମେ ଏତେ ଦୁଃଖରେ କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବି?'
କିମେତଦ୍ଯୁଜ୍ଯତେ ତେଷାଂ ଵାସିଷ୍ଠାନାଂ ଦୁରାତ୍ମନାମ୍। ଶାପଂ ଦଦୁଃ ସ୍ଵଯାଜ୍ଯସ୍ଯ ଵିଶେଷାଦ୍ଵିନତସ୍ଯ ଚ॥୬.୩.
ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ବାସିଷ୍ଠମାନେ କଣ କରିଛନ୍ତି? ସେମାନେ ବିଶେଷକରି ନିଜେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ବିନତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇଛନ୍ତି।
ତେ ଵଯଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଗୃହାଦିକମ୍। ଅନ୍ତ୍ଯଜତ୍ଵଂ ଗମିଷ୍ଯାମସ୍ତ୍ଵଯା ସାର୍ଧମସଂଶଯମ୍॥୬.୩.
ହେ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଆମେ ଏବେ ଘର ଓ ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ଛାଡିଦେବା। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆପଣ ସହିତ ଆମେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ହେବାକୁ ଯିବା।
ତ୍ରିଶଂକୁରୁଵାଚ। ଭକ୍ତିଶ୍ଚେଦସ୍ତି ଯୁଷ୍ମାକଂ ମମୋପରି ନିରର୍ଗଲ। ତନ୍ମେ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ମଂତ୍ରିତ୍ଵଂ ସର୍ଵେ କୁରୁତ ସାଂପ୍ରତମ୍॥୬.୩.
ତ୍ରିଶଙ୍କୁ କହିଲେ: ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ନିର୍ବିଘ୍ନ ଭକ୍ତି ରଖ, ତେବେ ଏବେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ମୋ ପୁଅକୁ ଯଜ୍ଞର ମୁଖ୍ୟ କର।
ହରିଶ୍ଚଂଦ୍ରଃ ସୁପୁତ୍ରୋଯଂ ମମ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ସୁଵଲ୍ଲଭଃ। ନିଯୋଜଯଧ୍ଵମଵ୍ଯଗ୍ରାଃ ପଦଵ୍ଯାଂ ମମ ସତ୍ଵରମ୍॥୬.୩.
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ, ମୋର ପ୍ରିୟ ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ। ତୁମେ ମନ ଦୂଃଖ ଛାଡି ସତ୍ବରେ ତାଙ୍କୁ ମୋର ସ୍ଥାନରେ ବସାଅ।
ଅହଂ ପୁନଃ କରିଷ୍ଯାମି ଯନ୍ମେ ମନସି ସଂସ୍ଥିତମ୍। ମୃତ୍ଯୁଂ ଵା ସଂପ୍ରଯାସ୍ଯାମି ସଦେହୋ ଵା ସୁରାଲଯମ୍॥୬.୩.
ମୁଁ ମୋ ମନରେ ଯାହା ଠିକ୍ କରିଛି, ସେହି କାମ କରିବି। କିମ୍ବା ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବି, କିମ୍ବା ଏହି ଦେହ ସହିତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯିବି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସର୍ଵାଂସ୍ତାନ୍ସ ମହୀପତିଃ। ଜଗାମାରଣ୍ଯମାଶ୍ରିତ୍ଯ ପଦ୍ଭ୍ଯାମେଵ ଶନୈଃ ଶନୈଃ॥୬.୩.
ଏଭଳି କହି ସେ ରାଜା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡି ଦେଲେ ଓ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ପଦେ ପଦେ ଚାଲି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଲେ।