ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ। ଅନୃତଂ ନୋକ୍ତପୂର୍ଵଂ ମେ ସ୍ଵୈରେଷ୍ଵପି ହି ଜିହ୍ଵଯା। ତସ୍ମାନ୍ନାସ୍ତି ମଖଃ କଶ୍ଚିତ୍ସତ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ଯଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛସି॥୬.୨.
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନି, ମଜା କରି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଏପରି କୌଣସି ଯଜ୍ଞ ନାହିଁ; ତୁମେ ତ ଏକ ସତ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ତ୍ରିଶଂକୁରୁଵାଚ। ଯଦି ମାଂ ଵିପ୍ରଶାର୍ଦୂଲ ନ ତ୍ଵଂ ଯାଜଯିତୁଂ କ୍ଷମଃ। ସ୍ଵର୍ଗପ୍ରଦେନ ଯଜ୍ଞେନ ଵପୁଷାନେନ ଵୈ ଵିଭୋ॥୬.୨.
ତ୍ରିଶଙ୍କୁ କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇଥିବା ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ମହାପ୍ରଭୁ—
ତତ୍କିଂ ତେ ତପସଃ ଶକ୍ତ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଵିଚକ୍ଷଣ। ଅପରଂ ଶୃଣୁ ମେ ଵାକ୍ଯଂ ଯଦ୍ବ୍ରଵୀମି ପରିସ୍ଫୁଟମ୍। ଶୃଣ୍ଵତାଂ ମୁନିଵୃନ୍ଦାନାଂ ତଥାନ୍ଯେଷାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ॥୬.୨.
ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିର କଣ ଉପଯୋଗ, ବୁଦ୍ଧିମାନ? ଏବେ ମୁଁ ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ କହୁଛି, ତାହା ଶୁଣ; ଏଠାରେ ଏହି ମୁନିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ବିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଉପସ୍ଥିତ।
ଯଦି ମେ ନ କରୋଷି ତ୍ଵଂ ଵଚନଂ ଵଦତୋଽସକୃତ୍। ତେନ ଯଜ୍ଞେନ ଯକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ତତ୍କୃତ୍ଵାନ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜଂ ଗୁରୁମ୍॥୬.୨.
ମୁଁ ଯେତେବାରି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ତୁମେ ଯଦି ମୋର କଥା ନ ଶୁଣ, ତେବେ ମୁଁ ସେ ଯଜ୍ଞ ନିଜେ କରିବି, ପରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ପୁରୋହିତ କରିବି।
ସୂତ ଉଵାଚ। ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାଂସ୍ତତଃ। ତମୁଵାଚ ଵିହସ୍ଯୋଚ୍ଚୈଃ କୁରୁଷ୍ଵୈଵଂ ମହୀପତେ॥୬.୨.
ସୂତ କହିଲେ: ତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ମହାପୁରୁଷ ହସିବା ସହ କହିଲେ, 'ମହାରାଜ, ତୁମେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କର।'
ସୂତ ଉଵାଚ। ତତଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଭୂଯଃ ସ ଵସିଷ୍ଠଂ ମୁନିପୁଂଗଵମ୍। ଯଯୌ ତତ୍ର ସୁତାସ୍ତସ୍ଯ ଯତ୍ର ତେ ଶତସଂଖ୍ଯକାଃ॥୬.୩.
ସୂତ କହିଲେ: ପୁନି ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଯେଉଁଠି ଶତାଧିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ଏକଠା ହୋଇଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ତାନପି ପ୍ରାହ ନତ୍ଵା ସ ତମେଵାର୍ଥଂ ନରାଧିପଃ। ଵସିଷ୍ଠଵଚନଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ତସ୍ଯ ତୈରପି ଶଂସିତମ୍॥୬.୩.
ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କରି, ରାଜା ସେଇ ଅନୁରୋଧ କଥା କହିଲେ; ଏବଂ ସେମାନେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ।
ତତସ୍ତାନ୍ସ ପୁନଃ ପ୍ରାହ ଯୁଷ୍ମାକଂ ଜନକୋଽଧୁନା। ଅଶକ୍ତୋ ମା ଦିଵଂ ନେତୁଂ ସଶରୀରଂ ଵିସର୍ଜିତଃ॥୬.୩.
ତାପରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ: 'ତୁମର ପିତା ଏବେ ମୋତେ ଏହି ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ଅପସାରି ଯାଇଛନ୍ତି।'
ତସ୍ମାଦ୍ଯଦି ନ ମାଂ ଯୂଯଂ ଯାଜଯିଷ୍ଯଥ ସାଂପ୍ରତମ୍। ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କରିଷ୍ଯାମି ଶୀଘ୍ରମନ୍ଯଂ ପୁରୋହିତମ୍॥୬.୩.
ତେଣୁ, ଯଦି ଏବେ ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ, ମୁଁ ତୁମେମାନେକୁ ଛାଡି ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୟ ପୁରୋହିତ ନିଯୁକ୍ତ କରିବି।
ଯୋ ମାଂ ଯଜ୍ଞପ୍ରଭାଵେନ ନଯିଷ୍ଯତି ସୁରାଲଯମ୍। ଅନେନୈଵ ଶରୀରେଣ ସହିତଂ ଗୁରୁପୁତ୍ରକାଃ॥୬.୩.
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଜ୍ଞର ଶକ୍ତିରେ ମୋତେ ଏହି ଶରୀର ସହିତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇପାରିବେ, ମୁଁ ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଗୁରୁପୁତ୍ରମାନେ, ପୁରୋହିତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବି।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵେ ତେ ମୁନିସତ୍ତମାଃ। ପରଂ କୋପଂ ସମାଵିଷ୍ଟାସ୍ତମୂଚୁଃ ପରୁଷାକ୍ଷରୈଃ॥୬.୩.
ତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଯସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଯା ଗୁରୁସ୍ତ୍ଯକ୍ତୋ ହିତକୃତ୍ପାପଵାନସି। ତସ୍ମାଦ୍ଭଵାଧୁନା ପାପ ଚଂଡାଲୋ ଲୋକନିଂଦିତଃ॥୬.୩.
ତୁମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଛାଡିଛ, ଯିଏ ତୁମର ଭଲ ଚାହିଥିଲେ; ତେଣୁ ଏବେ ତୁମେ ପାପୀ ହେବା; ଏହି ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ସମାଜରେ ନିନ୍ଦିତ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବା।
ଅଥ ତଦ୍ଵଚନାଂତେ ସ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ପୃଥିଵୀପତିଃ। ବଭୂଵାଂତ୍ଯଜରୂପାଢ୍ଯୋ ଵିକୃତାକାରଦେହଭୃତ୍॥୬.୩.
ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶେଷ ହେବା ସହିତ, ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଅଜାତ ଜାତିର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଦେହ ନେଇ ଚଣ୍ଡାଳ ଦେଖାଗଲେ।
ଯଵମଧ୍ଯଃ କୃଶଗ୍ରୀଵଃ ପିଂଗାକ୍ଷୋ ଭୁଗ୍ନନାସିକଃ। କୃଷ୍ଣାଂଗଃ ଶଂକୁଵର୍ଣଶ୍ଚ ଦୁର୍ଗଂଧେନ ସମାଵୃତଃ॥୬.୩.
ତାଙ୍କର କମର ପତଳା, ଗଳା ଶୁଉଁ, ଆଖି ପିଙ୍ଗଳ, ନାକ ଭୁଜି, ଦେହ କଳା, ଚମଡ଼ ଶଙ୍କୁ ରଙ୍ଗର, ଦୁର୍ଗନ୍ଧରେ ଆବୃତ।
ଅଥାତ୍ମାନଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଵିକୃତଂ ସ ନରାଧିପଃ। ଚଣ୍ଡାଲଧର୍ମିଣଂ ସଦ୍ଯୋ ଲଜ୍ଜଯାଽଧୋମୁଖଃ ସ୍ଥିତଃ॥୬.୩.
ସେ ନିଜକୁ ଏପରି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଦେହ ଓ ଚଣ୍ଡାଳ ଚିହ୍ନ ସହିତ ଦେଖି, ତୁରନ୍ତ ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦଉଡ଼ି ରହିଲେ।
ଯାହିଯାହୀତି ଵିପ୍ରୈସ୍ତୈର୍ଭର୍ତ୍ସ୍ଯମାନୋ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ସର୍ଵତଃ ସାରମେଯୈଶ୍ଚ କ୍ଲିଶ୍ଯମାନୋ ନିରର୍ଗଲୈଃ। କାକକୋକିଲସଂକାଶୋ ଜୀର୍ଣଵସ୍ତ୍ରାଵଗୁଂଠିତଃ॥୬.୩.
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ 'ଯା, ଯା' ବୋଲି ବାରମ୍ବାର ତାଙ୍କୁ ହଁକି ଦେଲେ; ଚାରିପାଖରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ କୁକୁରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟାଚାର କରିଲେ; କାଉଁ କିମ୍ବା କୋଇଲା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ରେ ଢାକି ରହିଲେ।
ତତଃ ସ ଚିନ୍ତଯାମାସ ଦୁଃଖେନ ମହତା ଵୃତଃ। କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି କଥଂ ଶାଂତିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି॥୬.୩.
ତାପରେ, ଭାରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ, ସେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲା—'ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କିପରି ଶାନ୍ତି ମିଳିବି?'
କିଂ ମଯୈତତ୍ସୁମୂର୍ଖେଣ ଵାଂଛିତଂ ଦୁର୍ଲଭଂ ପଦମ୍। ତତ୍ପ୍ରଭାଵେନ ଵିଭ୍ରଷ୍ଟଃ କୁଲଧର୍ମୋଽପି ମେ ସ୍ଵକଃ॥୬.୩.
'ମୁଁ ଏତେ ଅଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ, କଣ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଦଶାକୁ ଆଶା କରିଥିଲି? ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ, ମୋର ପରିବାରର ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ହରାଇଗଲା।'
କିଂ ଜଲଂ ପ୍ରଵିଶାମ୍ଯଦ୍ଯ କିଂ ଵା ଦୀପ୍ତଂ ହୁତାଶନମ୍। ଭକ୍ଷଯାମି ଵିଷଂ କିଂ ଵା କଥଂ ସ୍ଯାନ୍ମୃତ୍ଯୁରଦ୍ଯ ମେ॥୬.୩.
'ଆଜି ମୁଁ ପାଣିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି କି? କିମ୍ବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ? କିମ୍ବା ବିଷ ଖାଇବି? କିପରି ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବି ଆଜି?'
ଅନେନ ଵପୁଷା ଦାରାନ୍ଵୀକ୍ଷଯିଷ୍ଯାମି ତାନ୍କଥମ୍। ତାଦୃଶେନ ଶରୀରେଣ ଯାଭିଃ ସଂକ୍ରୀଡିତଂ ମଯା॥୬.୩.
'ଏହି ଦେହରେ, କିପରି ମୁଁ ମୋ ଜନାନୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିବି—ଯେଉଁମାନେ ସହିତ ମୁଁ ଆଗରୁ ଖେଳିଥିଲି, ଏବେ ମୋ ଶରୀର ଏପରି ହୋଇଗଲା?'
କଥଂ ପୁତ୍ରାଂସ୍ତଥା ପୌତ୍ରାନ୍ସୁହୃତ୍ସଂବଂଧିବାଂଧଵାନ୍। ଵୀକ୍ଷଯିଷ୍ଯାମି ତାନ୍ଭୂଯସ୍ତଥାନ୍ଯଂ ସେଵକଂ ଜନମ୍॥୬.୩.
'କିପରି ମୁଁ ପୁନି ମୋ ପୁଅମାନେ, ନାତିମାନେ, ସହଯୋଗୀ, ଆତ୍ମୀୟ-ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସେବକମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି?'
ତେଽଦ୍ଯ ମାମୀଦୃଶଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହର୍ଷଂ ଯାସ୍ଯଂତି ନିର୍ଭଯାଃ॥୬.୩.
'ଆଜି, ମୋ ଏହି ଦଶା ସମ୍ବଲେ ଶୁଣି, ସେମାନେ ଭୟ ଛାଡି ଆନନ୍ଦିତ ହେବେ।'
ଯେ ମଯା ତର୍ପିତା ଦାନୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵେଦପାରଗାଃ। ତେଽଦ୍ଯ ମାମୀଦୃଶଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସଂଭଵିଷ୍ଯଂତି ଦୁଃଖିତାଃ॥୬.୩.
'ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେକୁ ମୁଁ ଦାନ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲି, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ବେଦର ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ଆଜି ମୋ ଏହି ଦଶା ସମ୍ବଲେ ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ହେବେ।'
ତଥା ଯେ ସୁହୃଦୋଽଭୀଷ୍ଟା ନିତ୍ଯଂ ମମ ହିତେ ରତାଃ। କାମଵସ୍ଥାଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯନ୍ତି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାଂ ସ୍ଥିତମୀଦୃଶମ୍॥୬.୩.
'ଏହିପରି, ମୋ ପ୍ରିୟ ସହଯୋଗୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ମୋ ଭଲରେ ଲାଗିଥିଲେ, ସେମାନେ ମୋ ଏହି ଦଶା ଦେଖି, ଭାଗ୍ୟ ଯେଉଁ ଦଶାକୁ ଦେଇଯିବ, ସେଉଁପରି ଚାଲିଯିବେ।'
ଭଦ୍ରଜାତ୍ଯା ଗଜା ଯେ ମେ ମଦାନ୍ଧାଃ ଷଷ୍ଟିହାଯନାଃ। ମଯା ଵିନା ମିଥୋ ଯୁଦ୍ଧେ କସ୍ତାନଦ୍ଯ ନିଯୋକ୍ଷ୍ଯତି॥୬.୩.
'ମୋ ଭଲ ଜାତିର ହାତୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମଦରେ ମାତି, ସାଠି ବର୍ଷର, ମୋ ବିନା, ଆଜି କିଏ ସେମାନେକୁ ଏକାପରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଠାଇବ?'
ଅଶ୍ଵାସ୍ତିତ୍ତିରକଲ୍ମାଷାଃ ସୁଦାଂତାଃ ସାଦିଭିର୍ଦୃଢୈଃ। କସ୍ତାଂଶ୍ଚିତ୍ରପଦନ୍ଯାସୈର୍ନିଯାମ୍ଯତି ମଯା ଵିନା॥୬.୩.
'ଏବଂ ମୋ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଭଲ ଶିକ୍ଷିତ, ଚିତ୍ର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଘୋଡାମାନେ, ମୋ ବିନା, କିଏ ସେମାନେକୁ ଭିନ୍ନ ଚାଲିରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବ?'
ତଥା ମେ ଭୃତ୍ଯଵର୍ଗାସ୍ତେ କୁଲୀନା ଯୁଦ୍ଧଦୁର୍ମଦାଃ। ମାଂ ଵିନା କସ୍ଯ ଯାସ୍ଯଂତି ସମୀପେଽଦ୍ଯ ସୁଦୁଃଖିତାଃ॥୬.୩.
'ଏହିପରି, ମୋ ନିଜ ଭୃତ୍ୟମାନେ, ଉତ୍ତମ ଜାତିର ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଗର୍ବିତ, ମୋ ବିନା, ଆଜି କିଏଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବେ, ଏତେ ଦୁଃଖରେ?'
ସଂଖ୍ଯାହୀନସ୍ତଥା କୋଶସ୍ତାଦୃଙ୍ମେ ବହୁରତ୍ନଭାକ୍। କସ୍ଯ ଯାସ୍ଯତି ସଂଭୋଗଂ ମଯା ହୀନସ୍ତୁ ରକ୍ଷିତଃ॥୬.୩.
'ମୋର ଧନଭଣ୍ଡାର, ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ରତ୍ନ ଥିଲା, ଏବେ ଅଳ୍ପ ହୋଇଯାଇଛି—ମୋ ବିନା, କିଏର ରକ୍ଷା ତଳେ ରହିବ?'
ତଥା ମେ ସଂଖ୍ଯଯା ହୀନଂ ଧାନ୍ଯଂ ଗୋଜାଵିକଂ ମହତ୍। ଭଵିଷ୍ଯତି କଥଂ ହୀନଂ ମଯାଭୀଷ୍ଟୈସ୍ତୁ ରକ୍ଷିତମ୍॥୬.୩.
'ଏହିପରି, ମୋ ଧାନ, ଗାଁଠି, ମେଁଢାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଏବେ ଅଳ୍ପ ହୋଇଯାଇଛି—ମୋ ଏବଂ ମୋ ପ୍ରିୟମାନେ ବିନା, କିପରି ସେମାନେ ରକ୍ଷିତ ହେବେ?'
ଏଵଂ ବହୁଵିଧଂ ରାଜା ସ ଵିଲପ୍ଯ ଚ ଦୁଃଖିତଃ। ଜଗାମ ନଗରାଭ୍ଯାଶଂ ପଦ୍ଭ୍ଯାମେଵ ଶନୈଃଶନୈଃ॥୬.୩.
ଏପରି ବହୁ ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରି, ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଦୀରେ-ଦୀରେ ପଦେ ପଦେ ଚାଲି, ନଗରର ପାଖକୁ ଯାଇଲେ।